Tryweryn: Y boddi oedd yn 'drobwynt'

Gorymdaith Lerpwl Gorymdeithiodd protestwyr drwy ganol dinas Lerpwl

Straeon Perthnasol

Ym mis Rhagfyr 1955 cyhoeddodd Corfforaeth Dinas Lerpwl eu bod am foddi pentref Capel Celyn a Chwm Tryweryn yn Sir Feirionnydd er mwyn creu cronfa ddŵr i gyflenwi'r ddinas.

Wrth i'r ddinas ddatblygu ar ddiwedd yr Ail Rhyfel Byd roedd y galw am ddŵr yn tyfu'n flynyddol ac, yn ôl y gorfforaeth, roedd tirwedd gul Capel Celyn "yn berffaith".

Er mwyn bwrw 'mlaen â'r cynllun, penderfynodd Cyngor Dinas Lerpwl noddi mesur yn Nhŷ'r Cyffredin i newid y ddeddf a hynny er mwyn osgoi gorfod cael caniatâd cynllunio awdurdodau yng Nghymru.

Llywodraeth Geidwadol Harold McMillan oedd mewn grym ac, er i bob Aelod Seneddol o Gymru ond un bleidleisio yn erbyn y mesur, fe basiwyd y mesur fyddai'n arwain at foddi 12 o ffermydd yn llwyr a phedair arall yn rhannol, swyddfa bost, ysgol a chapel ynghyd â chartrefi trigolion y pentref.

Gorymdaith

Roedd yr ymateb ar draws Cymru yn danbaid.

Emyr Llewelyn Cafodd Emyr Llewelyn ei garcharu am ei ran yn y weithred

Bu gorymdaith drwy ganol dinas Lerpwl ac yng Nghymru, ac fe gafodd y digwyddiad ei ystyried yn hwb i ymdeimlad cenedlaethol.

Rhoddodd Arlywydd Gweriniaeth Iwerddon, Eamon De Valera, ei gefnogaeth i'r ymgyrch ac roedd gwleidyddion ac ysgolheigion yn gytûn. Ond ofer fu'r ymgyrch.

Erbyn 1963 roedd rhai yn teimlo bod angen gweithredu uniongyrchol. Dair blynedd cyn hynny roedd rhai wedi llwyddo i ddifrodi peth o offer y contractwyr oedd yn gweithio ar y safle ond fe aeth Emyr Llewelyn, Owain Williams a John Albert Jones gam ymhellach.

Am 3:15am ar fore Chwefror 10 aeth y tri aelod o Fudiad Amddiffyn Cymru i Dryweryn i osod bom yn un o drosglwyddyddion y safle a'i ddifrodi'n sylweddol.

Cafodd Emyr Llewelyn ei garcharu am ei ran yn y weithred.

Ymddiheuriad

Erbyn 1965, roedd pentref Capel Celyn o dan ddŵr.

Mur Tryweryn Mae teithwyr yn gyfarwydd â slogan a beintiwyd ar wal ger Llanrhystud, Ceredigion

Yn 2005, 50 mlynedd wedi'r penderfyniad gwreiddiol i foddi'r cwm, penderfynodd Cyngor Dinas Lerpwl ymddiheuro'n ffurfiol i bobl yr ardal a dweud: "Rydyn ni'n sylweddoli'r gofid hanner can mlynedd yn ôl pan gafodd Cwm Tryweryn ei drawsnewid yn argae i helpu i gwrdd ag anghenion dŵr Lerpwl.

"Rydyn ni'n ymddiheuro am unrhyw ansensitifrwydd gan y cyngor yr adeg honno ac yn gobeithio y gellir adfer y berthynas hanesyddol a chadarn rhwng Lerpwl a Chymru yn llwyr."

Roedd gwleidyddion yn croesawu'r ymddiheuriad ond roedd llawer o bobl Cwm Celyn ac ardal y Bala yn dweud ei fod yn rhy hwyr.

Cafodd gweithred Emyr Llewelyn, Owain Williams a John Albert Jones ei chofio mewn cyfrol, cerdd a chân, gan gynnwys cerdd Reservoirs R S Thomas a'r gân gyntaf i gael ei recordio gan gwmni Sain yn 1969 - Dŵr gan Huw Jones.

Mwy Am y Stori Hon

Straeon Perthnasol

Gwleidyddiaeth

Pigion

  • Catrin BeardAdolygiad y wasg a'r blogiau Cymraeg

    Dyfodol yr Eisteddfod Genedlaethol, enwau Americanwyr enwog o dras Gymreig a dysgu Cymraeg i oedolion yw rhai o'r pynciau dan sylw.


  • Coron Blaenau FfestiniogPrynu Coron Blaenau ar eBay

    Mae Coron a Chadair Eisteddfod Genedlaethol o Oes Fictoria yn ôl hefo'i gilydd ym Mlaenau Ffestiniog.


  • Dewi PwsGormod o Saesneg ar Radio Cymru?

    Mae Dewi Pws yn gwrthod cyfrannu at Radio Cymru nes bod polisi caneuon Saesneg yn cael ei newid.


  • banciau bwydArchesgob yn ymgyrchu

    Dr Barry Morgan ac esgobion yn ymuno ag ymgyrch y banciau bwyd wrth i ffigyrau ddangos bod dwywaith gymaint o bobl yn defnyddio banciau bwyd nag yn 2012-13.


Help / Cymorth

BBC © 2014 Nid yw'r BBC yn gyfrifol am gynnwys safleoedd allanol.

Mae'r dudalen hon yn ymddangos ar ei gorau mewn porwr cyfoes sy'n defnyddio dalennau arddull (CSS). Er y byddwch yn gallu gweld cynnwys y dudalen hon yn eich porwr presennol, fyddwch chi ddim yn cael profiad gweledol cyflawn. Ystyriwch ddiweddaru'r porwr os gwelwch yn dda, neu alluogi dalennau arddull (CSS) os yw'n bosib i chi wneud hynny.