Leabhar Dhèir air-loidhne

  • 9 Am Faoilleach 2013
'S e an t-eismipleir as tràithe de Ghàidhlig sgrìobhte ann an Alba.

Beagan tuath air baile Obar Dheathain, bha uair manachainn ris an abrar Dèar.

'S ann sa mhanachainn sin, air oirthir an ear Siorrachd Obar Dheathain, a chaidh an t-eisimpleir as sine a th' ann de Ghàidhlig na h-Alba a sgrìobhadh, anns an 12mh Linn.

Chan e leabhar Gàidhlig a th' ann, ach leabhar Laidinn, anns an deach an Soisgeul a sgrìobhadh san 10mh Linn. 'S ann air iomall cuid de na duilleagan a tha a' Ghàidhlig.

'S ann san t-Seann Ghàidhlig a tha an sgrìobhadh, ged a chaidh a sgrìobhadh aig àm na Meadhan-Ghàidhlig - an dòigh sgrìobhaidh seann fhasanta gun atharrachadh mar a bha a' chainnt labhairte air atharrachadh.

Na Cruinnich

'S ann an Dùthaich nan Cruinneach a bha Dèar mun àm a chaidh a' mhanachainn a stèidheachadh, agus tha eòlaichean den bheachd gu bheil na nòtaichean san leabhar seo ag innse mar a thàinig a' Ghàidhlig a-steach don sgìre, far an do mhair i gus an do dh'eug an tè mu dheireadh a bhruidhneadh Gàidhlig Obar Dheathain - Seònaid NicDhòmhnaill à Braigh Mhàrr - ann an 1984.

"Ann an Leabhar Dhèir, 's ann a gheibh sinn an fhianais as tràithe a th' againn airson na Gàidhlig sgrìobhte ann an Alba, ann an làmh-sgrìobhainn a chaidh a sgrìobhadh le Gàidheil, a' tighinn thugainn bhon 12mh Linn," thuirt an t-Àrd-Oll. Roibeard Ó Maolalaigh, à Oilthigh Ghlaschu, a tha na eòlaiche air Leabhar Dhèir.

"Tha sin gu math math luachmhor. Tha e ag innse dhuinn mar a sgaoil a' Ghàidhlig taobh a-staigh Dùthaich nan Cruinneach, air an taobh an ear gu sònraichte, anns na Meadhan-Aoisean.

Image caption Chaidh na pìosan Gàidhlig a' sgrìobhadh san 12mh linn le coignear dhaoine eadar-dhealaichte.

"Tha fianais gu math math luachmhor ann air eachdraidh agus cultar nan Gàidheal," thuirt e.

'S fhada nach fhaicte an leabhar seo gun chead sònraichte fhaighinn bho Oilthigh Chambridge, far a bheil e air a bhith bho 1715.

Ge b'fhada a bha e aca, cha b' ann gu 1860 a dh'aithnicheadh na bh' ann, nuair a rinn fear Henry Bradshaw, a bha na leabharlannaiche aig an àm, beagan sgrùdaidh air.

Calum Cille

Ged nach eil an leabhar ann an Alba a-nis, tha an sgrìobhadh sa Ghàidhlig ag innse dhuinn gur ann à Dèir a bha e, agus e a' mìneachadh mar a chaidh a' mhanachainn a stèidheachadh, nuair a thàinig Calum Cille agus fear de a dheisciobail, Drostan, don sgìre, 's a thug Mormhair Bhuchain, fear Bede - a bha na Chruinneach - sealbh air fearann dhaibh:

Seann-Ghàidhlig

"Colum Cille & Drostán mac Cosgreg a dalta tángator a hÍ mar ro falseg Dia doib gonic' Abbordoboir, & Bede cruthnec robo mormær Buchan ar a ginn; & ess é ro thidnaig doib in gathraig-sain in saere go bráith ó mormaer & ó thosec.Tángator as a athle-sen in cathraig ele, & do-raten ri Colum Cille sí, iar fa llán do rath Dé. Acus do-rodloeg ar in mormær .i. Bede go-ndas tabrad dó, & ní tharat. Acus ro gab mac dó galar, iar n-ére na glérec, & robo marb act mad bec. Iar sen do-chuid in mormaer d'attac na glérec go ndéndaes ernacde lesin mac go ndísad slánte dó; & do-rat i n-edbairt doib ua Cloic in Tiprat gonice Chloic Pette Mec-Garnait. Do-rónsat i n-ernacde, & tánic slá dó. Iar sen do-rat Collum Cille do Drostán in chadraig-sen, & ro-s benact, & fo-rácaib in mbréther, ge bé tísad ris, ná bad blienec buadacc. Tángator déara Drostán ar scarthain fri Collum Cille. Ro laboir Colum Cille, 'Bed Déar a anim ó shunn imacc."

Gàidhlig an Là an-Diugh:

"Calum Cille agus Drostan mac Cosgraich, a dheisciobal, thàinig iad à Ìdhe, mar a dh'fhoillsich Dia dhaibh, gu ruige Obar Dobhair; agus Bede, Cruinneach, a bha na Mhormhair air Buchan nuair a ràinig iad; agus 's esan a thug dhaibh a' Mhanachainn sin, ann an saorsa gu bràth, o Mhormhair agus o Thòiseach. Thàinig iad às an àite sin gu manachainn eile, agus chòrd e ri Calum Cille, agus i làn de rath Dhè. Agus dh'iarr e air a' Mhormhair, Bede, gun toireadh e dha e, agus cha tug. Agus ghabh mac dha galar, às dèidh dha na Clèirich a dhiùltadh, agus cha-mhòr nach robh e marbh. Às dèidh sin, chaidh am Mormhair a ghuidhe air na Clèirich gun dèanadh iad ùrnaigh às leth a mhic, gus an tigeadh slàinte dha; agus dh'ìobair e dhaibh fearann o Chloic in Tiprat gu ruige Chloic Peitte Meic-Garnait. Rinn iad an ùrnaigh, agus thàinig slàinte dha. Às dèidh sin, thug Calum Cille a' mhanachainn sin do Dhrostan, agus bheannaich e i, agus dh'fhàg e mallachd, ge b'e cò rachadh na aghaidh, nach biodh e làn bhliadhnaichean no soirbheachais. Thàinig deòir Dhrostain air dha sgaradh bho Chalum Cille. Labhair Calum Cille, 'Biodh Dèar a h-ainm o shin a-mach.' "

Sin a' chiad fhear de sheachd nòtaichean a tha sgrìobhte air iomall nan duilleagan anns a' Ghàidhlig.

Tha facs-samhla den leabhar a-nis ri fhaotainn air-loidhne an asgaidh, air làrach-lìn leabharlainn dhidseataich Oilthigh Chambridge.

"Bidh seo na ghoireas fìor fìor mhath do sgoilearan, agus cuideachd do na Gàidheil air feadh Alba agus air feadh an t-Saoghail mhòir," thuirt Roibeard Ó Maolalaigh.

"Gum faic iad an goireas a tha seo. Oir ron a sin bha againn ri dhol a Chambridge, dhan leabharlann 's dh'fheumadh tu cead sònraichte fhaighinn airson sùil a thoirt air an làmh-sgrìobhainn a tha sin.

Duilleagan Eadar-lìn co-cheangailte

Chan eil uallach air a' BhBC son na tha air làraichean-lìn eile