Gaeilgear an BBC

hide -

imirce emigration
dul i bhfeidhm ar to influence
miotaseolaíocht mythology
Teamhair Tara
scoilt divide, chasm, rift
ornáidíocht ornamentation
bréagfholt wig
griandath bréige fake tan
seiftiú improvisation

baile : ailt : Ealaíona / Caithimh aimsire : Stair Ghiorraithe Rince Gaelaigh

Stair Ghiorraithe Rince Gaelaigh

Tá an Rince Gaelach faoi bhláth úr i measc an phobail le teacht Riverdance agus Lord of the Dance.

Tá athruithe móra tagtha ar thraidisiún an damhsa in Éirinn thar na céadta bliain. Is iomaí cor agus athrú a tháinig ar thraidisiún an damhsa in Éirinn mar gheall ar an imirce agus ar an dóigh a ndeachaigh cultúir eile i bhfeidhm ar an tír.  Is mór an díol spéise é stair an damhsa in Éirinn mar gheall ar na fachtóirí sin uilig. Tá beocht úr sa rince Gaelach le blianta beaga anuas mar gheall ar na seónna móra damhsa ar cuireadh tús leo i 1994 agus tá saol an rince Ghaelaigh beo beathach ar fud an domhain sa lá atá inniu ann.
Sa ghearrthóg seo labhraíonn Breandán de Gallaí faoin tréimhse a chaith sé le Riverdance agus faoin saol a bhí aige sula raibh sé ina dhamhsóir gairmiúil.

Rince Gaelach tríd na Céadta
Níl na saineolaithe ar aon intinn faoi bhunús an rince Ghaelaigh.  Is cinnte go bhfuil sé ar an fhód leis na céadta bliain i bhfoirm éigin, ach is cinnte gur mór an difear idir na leaganacha fadó ó shin agus damhsa an lae inniu.  Is traidisiún beo é a d’athraigh agus a d’fhabhraigh ó aois go haois de réir na gcultúr a tháinig go hÉirinn.  Is mar gheall ar na hathruithe seo a d’fhorbair na trí phríomhleagan den rince Gaelach atá ann inniu, mar atá: an damhsa sóisialta, lena n-áirítear an seit-rince agus damhsa céilí; damhsa ar an sean-nós; agus damhsa céime, idir dhamhsa aonair agus dhamhsa grúpa.  Is é an damhsa céime is mó a tharraing aird an phobail le blianta beaga anuas.

Tá an damhsa i miotaseolaíocht agus i stair na hÉireann.  De réir na bhfinscéalta faoi Theamhair, is san áit sin a bhí an chéad fheis riamh na mílte bliain ó shin.  Le firinne, ní hionann na feiseanna inniu agus na feiseanna fadó.  Thug na feiseanna deis do dhaoine cúrsaí trádála agus gnó a phlé, agus ba mhinic a bhíodh cúrsaí polaitíochta, spóirt agus ceoil i gceist le feis chomh maith leis an damhsa.  Maireann an t-ainm, ach baineann an téarma feis go príomha leis an cheol agus leis an damhsa anois.  Tugann feiseanna an lae inniu deis do dhamhsóirí céime a bheith páirteach i gcomórtais dhamhsa agus boinn agus trófaithe a bhaint. 

Tá na Normannaigh ar cheann de na grúpaí is tábhachtaí maidir leis an tionchar a bhí acu ar an damhsa in Éirinn. Sa bhliain 1413 rinneadh an chéad tagairt do na carúil in Éirinn – nós Normannach a bhí sna carúil agus idir cheol agus dhamhsa a bhí i gceist leo.

Damhsa Céime
Bunaíodh Conradh na Gaeilge sa bhliain 1893 le cultúr na hÉireann a chaomhnú agus a neartú.  Bhunaigh an Conradh An Coimisiún le Rincí Gaelacha i 1929.  Bhí an Coimisiún freagrach as forbairt agus as cur chun cinn an rince Ghaelaigh.  Chuir sé córas cáilíochtaí ar fáil do mhúinteoirí agus do mholtóirí.  Is eagraíocht dhomhanda é an Coimisiún – tá bráinsí de ar fud na cruinne, agus is é an Coimisiún a dhéanann Craobhchomórtas Domhanda an Rince Ghaelaigh a reáchtáil.  Bhí scoilt san eagraíocht sna seascaidí agus tháinig Comhdháil Mhúinteoirí na Rincí Gaelacha ar an saol, a dhírigh a haird níos mó ar an traenáil agus ar leas na múinteoirí.  Tá bráinsí ag an Chomhdháil timpeall an domhain freisin.

An Máistir Damhsa
San ochtú haois déag, bhí áit lárnach ag an mháistir damhsa i stair an damhsa sa tír seo. Duine suntasach a bhíodh ann, a bhíodh ag taisteal thart i gceantar áirithe, agus ag stopadh i bparóiste áirithe ar feadh tamaill leis an damhsa a theagasc do mhuintir na tuaithe sa cheantar thart timpeall. D’fhanadh sé roinnt seachtainí, ag stopadh ag teaghlach sa cheantar, agus thugadh sé ceachtanna ar airgead do dhuine ar bith a raibh ar a chumas íoc astu. Ar dtús, bhíodh air scioból nó foirgneamh mór den sórt sin a aimsiú leis na ceachtanna a reáchtáil ann; ba ghnách leis sin a shocrú le feirmeoir áitiúil, agus bhíodh ranganna ag páistí an fheirmeora saor in aisce mar chuid den mhargadh. Bhíodh an pobal an-tógtha nuair a thagadh an máistir damhsa agus is minic a bhíodh galamaisíocht agus nósanna agus faisin aisteacha an mháistir fhéin ag cur leis an fhuadar seo.

Éist leis an agallamh seo le Máire Ní Bhruadair, atá ag teagasc an rince Ghaelaigh i mBéal Feirste le breis agus dhá scór bliain. Tá athrú mór tagtha ar an damhsa lena linn, agus pléann Máire na hathruithe seo, chomh maith leis an phléisiúr a bhaineann sí as an damhsa go fóill sa ghearrthóg seo. 

Damhsa Céime sa lá atá inniu ann
Le teacht Riverdance agus Lord of the Dance, d’éirigh culaith an rince Ghaelaigh níos scaoilte agus níos saoire (sa dá chiall!). Cuireadh níos lú béime ar an ornáidíocht throm a bhí ann go dtí sin, agus a bhaineadh aird an lucht féachana de na cosa agus de ghalántacht na gluaiseachta. In áit na ngúnaí maisithe a bhí ann go dtí sin do na damhsaí grúpa sna comórtais, caitheann na damhsóirí gúnaí gairide simplí atá ar aon dath amháin, maraon le riteoga dubha, ach bíonn na gúnaí do na damhsaí aonair maisithe go fóill le dathanna agus le séacainí. 

Tháinig nósanna úra isteach sa rince Gaelach san aonú haois is fíche agus is dócha nach n-aithneodh máistrí damhsa an ochtú haois déag a n-ealaín féin dá bhfeicfeadh siad damhsóirí an lae inniu! Tá an griandath bréige, bréagfholt catach, smideadh trom agus seodra gáifeach chomh tábhachtach sa chomórtas damhsa na laethanta seo agus atá an ceol é féin! Agus níl damhsóirí fireann saor ar fad ó chultúr bling an aonú haois is fiche – tá veisteanna clúdaithe le séacainí, búclaí bróige maisithe le seoda agus carbhait maisithe le stodaí ar fáil dóibhsean fosta.

Sa ghearrthóg seo, feicfidh tú an dúil mhór atá ag Eimhear sa damhsa Gaelach chomh maith lena scileanna mar dhamhsóir agus na boinn agus na trófaithe atá bainte aici.

Damhsa Sóisialta
Mar is eol do chuid mhór daoine, bhí ról lárnach ag an chéilí i saol na nÉireannach – bhí sé mar ardán sóisialta le nuacht a roinnt agus le bualadh le cairde.  Ar dtús níorbh ionann céilí agus damhsa.  Nuair a bhí damhsa ann, ba mhinic a tharla sé ag crosbhealach, toisc gur cearnóg mhór a bhí ann a bhí ag foirstean don seit-rince.  D’athraigh an chiall agus inniu tá ráchairt ar na céilithe i measc rinceoirí agus turasóirí.
Tá baint idir na damhsaí seite agus an damhsa céilí, ach bíonn sé níos struchtúrtha, níos foirmiúla. Bíonn ceithre lánúin ann de ghnáth agus déanann siad céimeanna réamhshocraithe le ceol seite ar bhonn na coise, ní ionann agus damhsa céime a dhéantar ar úll na coise. Deirtear go bhfuil an damhsa seite bunaithe ar na Quadrilles a bhí acu i gCúirt Ríoga na Fraince fadó.

Damhsa ar an Sean-Nós
Is dócha gurb é seo an cineál rince Ghaelaigh is mó a thugann saoirse don damhsóir féin. Tá an damhsa ar an sean-nós thar a bheith láidir i gConamara. Bíonn cosa an damhsóra cuartha agus a chorp go híseal. Bíonn seiftiú gan ullmhú tábhachtach ann agus déanann an damhsóir céimeanna rithimiúla cnagacha lena bhróga. Is minic a bhíonn caidreamh láidir ann idir an damhsóir agus an ceoltóir, agus tá sé ráite faoi gurb é “léiriú so-fheicthe an cheoil agus an cheoltóra” é, mar gheall ar an dóigh a n-úsáideann an damhsóir a chorróga, a ghuaillí agus a lámha chomh maith lena chosa le béim a chur ar phointí áirithe sa cheol. Bhíodh sé á dhamhsa go traidisiúnta ar leathdhoras adhmaid nó ar bharr cruinn bairille le cnaganna crua a dhéanamh leis na cosa, agus úsáideann damhsóirí ar an sean-nós go fóill spás teoranta agus iad i mbun damhsa mar gheall air sin.


Amharc ar shuíomhanna eile an BBC sa rannóg seo:
Mír cartlainne le Breandán de Gallaí ó 1986
BBC Arts
BBC Lifestyle

NIS - íomhá Le tacaíocht ón Chiste Craoltóireachta Gaeilge

BBC © 2014 Níl an BBC freagrach as ábhar atá ar shuíomhanna seachtracha idirlín.

Is fearr amharc ar an leathanach seo le brabhsálaí gréasáin atá suas chun dáta agus atá cumasaithe do stílbhileoga cascáideacha (CSS). Cé go mbeidh tú in ann ábhar iomlán an leathanaigh seo a fheiceáil sa bhrabhsálaí atá agat faoi láthair, ní bheidh cáilíocht na rudaí a fheicfidh tú chomh maith agus a thiocfadh leo a bheith. Iarrtar ort smaoineamh ar bhogearra do bhrabhsálaí a uasghrádú nó ar stílbhileoga cascáideacha (CSS) a chumasú más féidir.