Gaeilgear an BBC

hide -

aonteasach warmblooded
creachóirí predators
dineasáir dinosaurs
d’ionsúigh absorbed
dreigít meteorite
fuarfhuilteach coldblooded
geinéas genus
iochtasár ichthyosaur
iontaiseacha fossil
mamach mammal
palaeonteolaithe palaeontologists
urlacan vomit

Dineasáir

Labhraíonn Cormac Ó hAdhmaill faoi mhórfhionnachtain a rinneadh ar na mallaibh, aiseag a chaith amach dineasáir uisce darbh ainm an t-iochtasár.

Is cinnte nach bhfaca éinne ariamh dineasár. Tháinig deireadh leo thart faoi sheasca milliún bliain ó shin agus níl sinne, Homo Sapiens, beo ach le cuid mhaith níos lú ná milliún bliain. Ach tá a lán eolais againn faoi na hainmhithe ársa seo de thairbhe gur fhág siad iarsmaí iontaiseacha againn. D’fhág siad cnámha, uibheacha, fearadh agus loirg a gcos agus fiú urlacan iontaisithe a fuarthas i gcairéal i Sasana. Meastar nár dineasár a chaith amach an t-urlacan ach ainmhí eile gaolta leo a bhí beo san am céanna darbh ainm iochtasár, thart faoi chéad seasca milliún bliain ó shin. Léiríonn an t-urlacan an cineál bia a d’ith na hainmhithe seo agus insíonn sé an dóigh a d’obair an córas díleá s’acusan.

Cad é an t-eolas atá againn faoi na dineasáir? Bhí siad beo idir 230 agus 60 milliúin bliain ó shin. Mhair siad ar talamh, shiúil siad díreach lena gcosa fúthu agus bhí cnámha a gcos cosúil le cnámha éanacha an lae inniu. Bhí craiceann tiubh reiptíleach acu ach bhí siad i bhfad níba ghníomhaí ná reiptílí an lae inniu. Bhí cuid acu an-mhór, chomh mór le bus dhá urlár; bhí cuid eile chomh beag le sicín. B’ fheoiliteoirí cuid acu agus luibhiteoirí cuid eile. Tá eolas againn ar níos mó ná ceithre chéad géineas agus gach bliain cuirimid leis an uimhir seo. Is féidir a rá go raibh beagnach an éagsúlacht chéanna ina measc agus atá inniu ann i measc na mamach. Go dtí ar na mallaibh, bhí íomhá s’againne bunaithe ar reiptilí an lae inniu – go raibh na dineasáir fuarfhuilteach agus malltriallach. Ach táimid measartha cinnte anois go raibh cuid acu aonteasach. Ba chreachóirí cuid acu agus is doiligh sin a dhéanamh mura bhfuil ábaltacht na seilge ann i rith an ama – chan amháin agus teas an lae ann. Bhí mamaigh beo ag an am céanna agus is doiligh a shamhlú cad é mar a d’fhan na dineasáir i gceannas mar chreachóirí mura raibh siad aonteasach.

Cad é an rud a chuir deireadh tobann leo seasca a cúig milliún bliain ó shin agus a thug áiméar dona mamaigh teacht chun tosaigh? Tá a fhios againn gur tharla tubaiste iontach ag an am seo. Scriosadh 70% de bheocht an domhain ag an am céanna agus níor spáraladh cuid ar bith den domhan. Tá cúpla teoiric ann. Seans b’fhéidir gur tharla ollphleascadh bolcánach a chaith deannach go hard sa spéir agus a d’ionsúigh radaíocht na gréine ar feadh i bhfad le gur thit an teocht agus go bhfuair plandaí bás.Ar ndóigh, fuair na luibhiteoirí bás agus ina dhiaidh sin, fuair na feoiliteoirí a bhí ag brath ar na ainmhithe eile bás. Glactar go forleathan leis an íomhá seo ach creideann bunús na bpalaeonteolaithe go raibh fáth eile leis. Tá a fhios againn gur bhuail dreigít dromchla an domhain ag an am seo. Meastar go raibh an dreigít seo thart faoi dheich gciliméadar trasna agus é ag bogadh ag luas thart faoi nócha míle ciliméadar san uair. Bhuail sé dromchla an domhain ag barr leithinse Yucatan ar chósta thoir Mheicsiceo.

Bhí cuid de na mamaigh beag agus mhair siad i ndiaidh na dtubaiste seo. Uathu sin a d’eascair mamaigh an lae inniu, muid féin ina measc. Ach ab é gur tharla an scrios, ní bheimis anseo. Agus d’fhéadfadh an scrios céanna tarlú arís am ar bith.


Amharc ar shuíomhanna eile an BBC sa rannóg seo:
BBC Science & Nature

NIS - íomhá Le tacaíocht ón Chiste Craoltóireachta Gaeilge

BBC © 2014 Níl an BBC freagrach as ábhar atá ar shuíomhanna seachtracha idirlín.

Is fearr amharc ar an leathanach seo le brabhsálaí gréasáin atá suas chun dáta agus atá cumasaithe do stílbhileoga cascáideacha (CSS). Cé go mbeidh tú in ann ábhar iomlán an leathanaigh seo a fheiceáil sa bhrabhsálaí atá agat faoi láthair, ní bheidh cáilíocht na rudaí a fheicfidh tú chomh maith agus a thiocfadh leo a bheith. Iarrtar ort smaoineamh ar bhogearra do bhrabhsálaí a uasghrádú nó ar stílbhileoga cascáideacha (CSS) a chumasú más féidir.