Ydy'r gân brotest Gymraeg yn farw?

Dim ond dwy o'r caneuon ar y CD diweddar 'Caneuon Protest' (Sain) sy'n rai gan artistiaid cyfoes, sy'n codi'r cwestiwn - a yw caneuon protest yn berthnasol y dyddiau yma? Rhys Mwyn sy'n trafod.

Yoko Ono ddywedodd yn ddiweddar "Energy is so important, if you don't have it, don't bother with rock and roll".

Digon teg, digon gwir ond beth yn union yw 'egni' yng nghyd-destun rock'n'roll? Am beth yn union mae Yoko yn sôn? Dwi'n cytuno â Yoko gyda llaw, cytuno 100% a mwy, hyd yn oed os dwi ddim yn siwr sut mae hi yn diffinio 'egni' a byddwn wrth fy modd yn trafod hyn gyda hi.

Yn sgîl cyhoeddi'r CD 'Caneuon Protest' ar label Sain yn ddiweddar, Cwestiwn Un mae'n debyg yw lle mae 'caneuon protest' yn ffitio mewn i'r diffiniad yma o egni?

Rhys Mwyn gyda'r Anhrefn Roedd Rhys (dde) yn aelod o'r Anhrefn

Cwestiwn Dau wedyn fyddai beth yw'r gwahaniaeth felly rhwng 'egni' ac 'angerdd', a Cwestiwn Tri - oes modd canu caneuon protest heb egni neu angerdd neu'r ddau?

Ar y llaw arall, oes pwynt i egni heb rhywbeth werth ei ddweud? Oes modd gwneud pwynt gwleidyddol hefo llais/lleisiau neis neis, rinki-tink piano a clarinets a hynny heb unrhyw awgrym o egni?

Mwy o gwestiynau nac atebion, efallai.

A'r cwestiwn amlwg ar y diwedd yw, oes caneuon protest yn bodoli heddiw yn y Byd Pop Cymraeg?

Mae'r drafodaeth uchod yn berthnasol, achos mae canu poblogaidd/Pop Cymraeg wedi ei wreiddio mewn caneuon protest, yn sicr y cyfnod yna ar ddiwedd y 60au.

Ymgyrchoedd Cymdeithas yr Iaith, peintio arwyddion ffyrdd, Arwisgo '69 a'r catalydd mawr, dylanwad a chysgod hir, dŵr oer Tryweryn '65 - dyna lle mae'r peth yn cychwyn go iawn.

Rhywbryd yn y cyfnod, mae canu ysgafn yn ceisio troi mewn i rhyw fath o "ganu pop".

'Llai o Glanllyn a mwy o Greenwich Village'

Mae Dafydd Iwan, Chwyldro, Huw Jones ac yn y blaen yn sylweddoli fod angen pontio ond ar y cyfan y duedd oedd i leisio yn ysgafn hyd yn oed pan mae'r neges yn gryf.

Nid dyma Woody Guthrie na Bob Dylan yn Gymraeg, mae artistiaid Cymraeg ddiwedd y 60au/ddechrau'r 70au yn mynnu cadw cysylltiad â'r Noson Lawen a'r canu ysgafn; efallai fod angen bod dipyn mwy blin i ganu caneuon protest, llai o Glanllyn a mwy o Greenwich Village?

Geraint Jarman Geraint Jarman

Ond, does dim modd dadlau nad oedd y caneuon gorau, yr artistiaid mwyaf amlwg Cymraeg yn lleisio barn ac yn rhan o'r mudiad protest.

Ddiwedd y 70au, mewn gwirionedd, mae pethau yn newid ac aeddfedu ac yn troi i mewn i rock'n'roll yn y Gymraeg.

Dyma boeri geiriau allan, dyma fwy o angerdd ar lwyfan a gyda artistiaid fel Geraint Jarman, Trwynau Coch ac, i raddau dylanwad Edward H o'u blaen, dyma ddiwedd ar y canu ysgafn gan unigolion a thriawdau a dyma ddechrau oes y grwpiau/bands Cymraeg.

Ond a oes modd awgrymu mae dyma ddiwedd y gân brotest arferol Dylan/Guthrie-aidd?

Hynny yw, mae'r band yn fwy amlwg na'r canwr-gyfansoddwr traddodiadol ac efallai, gan fod y gerddoriaeth yn fwy cymhleth, fod mwy o le i'r neges guddio neu fod yn llai amlwg. Felly oes, mae neges i ganeuon Jarman neu'r Trwynau ond does dim teitlau mor amlwg â "Paid Anghofio" neu "Mae rhywun yn y carchar drostom ni"?

Canu protest neu punk rock?

A wedyn lle mae cân fel 'N.C.B.' gan y Llygod Ffyrnig yn ffitio mewn?

Llygod Ffyrnig N.C.B. gan Llygod Ffyrnig oedd un o'r caneuon 'punk' gyntaf yn y Gymraeg

'N.C.B.' yw'r gân fwyaf amrwd yn yr iaith Gymraeg (erioed), cân sydd yn adlewyrchu diwylliant a diwydiant y Cymoedd, pyllau glo Cwm Tawe a dyfodol o ddi-weithdra neu o ansicrwydd ar y gorau. Ond yw hyn yn ganu protest neu yn adlewyrchu bywyd pob dydd drwy gyfrwng punk rock blwyddyn cyn i Thatcher ddod i rym?

Mae dau gyfnod amlwg yndoes o ganu protest: y 60au a'r gân brotest acwstig yn llawn gobaith am newid y byd a diwedd y 70au gyda chaneuon am fywyd pob dydd drwy gyfrwng punk rock, yn fwy blin, yn mynegi anfodlonrwydd, yn ddi-obaith, yn codi dau fys.

Mae caneuon protest yn parhau yn ystod yr 80au wrth reswm achos dyma gyfnod Streic y Glowyr a Thatcher ond erbyn y 2000au mae'r 'gân brotest' yn llawer llai amlwg.

Felly lle mae'r artistiad ifanc a'r gân brotest heddiw yn y Byd Pop Cymraeg? Y weithred gelfyddydol mwyaf diddorol dwi wedi weld yn ddiweddar yw band o'r enw Y Ffug yn newid llun wal Tryweryn i 'ang ofiwch' (sic) ar gyfer gwaith celf y band.

Ydi hyn yn brotest neu yn ymdrech i gael perchnogaeth ar eu hamser nhw, ar heddiw yn hytrach na'r edrych yn ôl parhaol am ddigwyddiad Pont Trefechan neu beth bynnag?

Oes siŵr mae caneuon protest allan yna, ar labeli fel Afiach, yn y byd tanddaearol, amgen, D.I.Y. Dyna chi Radio Rhydd yn ymosod ar y Gemau Olympaidd a'r Jiwbili ac yn canu am "Byd Di Blino", ond fod Radio Rhydd ddim yn swnio fel Dafydd Iwan.

Copyright © 2016 BBC. Nid yw'r BBC yn gyfrifol am gynnwys safleoedd allanol.

Mae'r dudalen hon yn ymddangos ar ei gorau mewn porwr cyfoes sy'n defnyddio dalennau arddull (CSS). Er y byddwch yn gallu gweld cynnwys y dudalen hon yn eich porwr presennol, fyddwch chi ddim yn cael profiad gweledol cyflawn. Ystyriwch ddiweddaru'r porwr os gwelwch yn dda, neu alluogi dalennau arddull (CSS) os yw'n bosib i chi wneud hynny.