Cryfhau'r cysylltiad rhwng Sir Benfro a Chôr y Cewri

Carn Goedog yn Sir Benfro
Image caption Mae ymchwil newydd yn awgrymu bod rhai o gerrig Côr y Cewri'n tarddu o Garn Goedog yn Sir Benfro

Mae ymchwil newydd yn cynnig mwy o dystiolaeth i gysylltu gorllewin Cymru gyda Chôr y Cewri.

Mae arbenigwyr archaeoleg wedi datgelu bod un math o garreg, y dolerit smotiog, yn tarddu o Garn Goedog ym Mynyddoedd y Preseli, Sir Benfro - sydd rhyw filltir (1.5 cilomedr) o'r safle a dybiwyd yn wreiddiol.

Bydd y manylion yn cael eu cyhoeddi mewn papur yn y Journal of Archaeological Science, sydd wedi ei ysgrifennu gan Dr Richard Bevins (Amgueddfa Cymru), Dr Rob Ixer (Canolfan Archaeoleg UCL) a'r Athro Nick Pearce (Prifysgol Aberystwyth).

Yn 2011 daeth cadarnhad fod rhai o'r cerrig gleision a elwir yn rhyolitau yn dod o Graig Rhos y Felin ger Crymych.

Damcaniaethau

Mae arbenigwyr yn credu bod y clogfeini 'sarsen' mawr yn tarddu o gyffiniau Côr y Cewri a Gwastatir Caersallog, ond roedd tarddiad y cerrig gleision llai wedi bod yn destun ymchwil ers blynyddoedd lawer.

Cyhoeddodd H.H. Thomas, o'r Arolwg Daearegol, yn The Antiquaries Journal iddo ganfod mai tarddiad y doleritau smotiog oedd brigiadau cerrig yng Ngharn Meini a Cherrig Marchogion yn y Preseli.

O ganlyniad i ddamcaniaethau Thomas, mae cloddiadau archeolegol diweddar wedi canolbwyntio ar ganfod chwareli yn ymwneud â Chôr y Cewri ar Garn Meini.

Defnyddiodd yr astudiaeth ddiweddara' dechnegau arbennig i gymharu samplau o gerrig a rwbel Côr y Cewri â chanfyddiadau Thomas, yn ogystal â data geocemegol a gyhoeddwyd ar ddechrau'r 1990au gan Richard Thorpe a'i dîm yn y Brifysgol Agored.

Yn ôl y canlyniadau diweddara', mae mwyafrif y doleritau smotiog mewn gwirionedd yn dod o Garn Goedog, sydd tua milltir o'r safle oedd gan Thomas dan sylw yng Ngharn Meini.

'Daeareg unigryw'

Image copyright (C) British Broadcasting Corporation
Image caption Mae tarddiad cerrig Côr y Cewri wedi bod yn destun ymchwil ers blynyddoedd

Meddai Dr Richard Bevins: "Pan gyhoeddwyd rhan gyntaf ein hymchwil yn 2011, dyma ni'n datgan ein hymrwymiad i barhau i ymchwilio i'r maes, ac rydyn ni wedi ychwanegu at y gwaith gwreiddiol hwnnw â phapurau yn 2012 a 2013.

"Mae gan Sir Benfro ddaeareg unigryw, a dyna pam dwi wedi treulio cymaint o amser yn yr ardal. Gall yr ardal ein helpu gymaint, i ddeall yn well yr hyn sy'n digwydd wrth i fagma ffrwydro o losgfynyddoedd tanddwr a sut y caiff y creigiau igneaidd yma eu gweddnewid yn ddiweddarach gan gynnydd tymheredd a gwasgedd.

"Mae'r ffaith i'r creigiau igneaidd yma gael eu defnyddio i adeiladu Côr y Cewri hefyd yn bwysig, oherwydd dim ond wedi i ni ganfod yr union darddiad daearyddol allwn ni ddeall arwyddocâd llawn yr archaeoleg.

"Rwy'n gobeithio y bydd ein canfyddiadau gwyddonol diweddar yn cyfrannu at y ddadl barhaus am sut y cludwyd y cerrig i Wastatir Caersallog."

Meddai Dr Rob Ixer, a astudiodd gerrig gleision Côr y Cewri am y tro cyntaf chwarter canrif yn ôl:

"Fel y gwelir yn y papur hwn a phapurau blaenorol, roedd y cyfan bron a gredwyd am y cerrig gleision 10 mlynedd yn ôl yn rhannol neu'n gwbl anghywir.

"Rydyn ni megis dechrau cywiro'r hyn a byddwn ni'n parhau i astudio'r cerrig gleision i ganfod atebion. Mae'r papur hwn yn rhan bwysig o'r gwaith a rhaid iddo ein harwain ni (ac eraill) i ail-astudio'r meini hirion, y rwbel a'r chwareli posibl er mwyn canfod eu tarddiad cywir."

Straeon perthnasol

Cysylltiadau Rhyngrwyd

Dyw'r BBC ddim yn gyfrifol am safleoedd rhyngrwyd allanol.