Edrych yn ôl ar fywyd Nelson Mandela

  • 5 Rhagfyr 2013
Nelson Mandela
Wedi cyfnod hir yn y carchar daeth Nelson Mandela yn arlywydd ar ei wlad

Bu farw cyn-Arlywydd De Affrica, Nelson Mandela, yn 95 oed.

Roedd Mr Mandela yn wladweinydd uchel ei barch a arweiniodd yr ymgyrch i chwalu'r gyfundrefn apartheid yn Ne Affrica a sicrhau democratiaeth amlhiliol yn ei lle.

Wedi 27 mlynedd yn y carchar, cafodd ei ethol yn arlywydd du cyntaf ei wlad yn 1994.

Ar ôl rhoi'r gorau i'r arlywyddiaeth yn 1999, bu'n rhan o drafodaethau heddwch nifer o wledydd Affrica ac ymgyrchodd i godi ymwybyddiaeth o HIV/Aids.

Yn 2004, yn 85 oed, ymgiliodd o'r llwyfan rhyngwladol i dreulio mwy o amser gyda'i deulu a'i ffrindiau.

Cyfreithiwr

Cafodd ei eni ar Orffennaf 18, 1918 yn nhalaith Eastern Cape yn Ne Affrica.

Cymhwysodd fel cyfreithiwr a sefydlodd bartneriaeth gyfreithiol gydag Oliver Tambo, ei ragflaenydd fel llywydd yr ANC.

Gyda'i gilydd fe ymgyrchon nhw'n erbyn apartheid, y gyfundrefn a ormesai'r mwyafrif du.

Priodas Nelson a Winnie Mandela yn 1958
Yn 1958, priododd Nelson Mandela â Winnie Madikizela

Yn 1956, roedd Mandela ymysg 156 o bobl a gyhuddwyd o deyrnfradwriaeth.

Gollyngwyd y cyhuddiadau yn ei erbyn wedi achos a barodd dros bedair blynedd.

Erbyn hyn roedd y gwrthwynebiad i apartheid yn cynyddu, yn bennaf oherwydd cyfreithiau newydd oedd yn cyfyngu ar ble y gallai pobl ddu fyw a gweithio.

Daeth trobwynt yn 1960, pan saethodd yr heddlu 69 o bobl ddu yn farw yn ystod protest yn Sharpeville.

Cyhoeddwyd stad o argyfwng a gwaharddwyd yr ANC.

Daeth y gwrthsafiad heddychlon i ben ac fe ffurfiodd Mr Mandela adain filwrol yr ANC - Umkhonto we Sizwe - ac fe drefnodd ymgyrch i geisio tanseilio economi'r wlad.

Carchar am oes

Cafodd ei arestio am adael y wlad yn anghyfreithlon wedi taith i'r DU, a thra yn y carchar daeth cyhuddiadau pellach yn ei erbyn.

Amddiffynnodd Nelson Mandela ei hun mewn araith bum awr.

"Mae gen i'r ddelfryd o gymdeithas ddemocrataidd sy'n rhydd, lle mae pawb yn byw gyda'i gilydd mewn harmoni a chyda chyfleoedd cyfartal," meddai.

"Mae'n ddelfryd dwi'n gobeithio y bydda' i'n byw i'w gweld ac i'w chyflawni. Ond os oes angen, mae'n ddelfryd dwi'n barod i farw drosti."

Cafodd ei ddedfrydu i garchar am oes.

Nelson Mandela gyda Winne Mandela
Cafodd Nelson Mandela ei ryddhau o'r carchar yn 1990

Yn ei gell yn Robben Island, ysgrifennodd: "Yn y carchar rydych yn dod wyneb yn wyneb ag amser. Does dim byd mwy brawychus."

Gydag arweinwyr yr ANC yn y carchar neu'n alltud, bu pobl ifanc yn ymladd yn erbyn rheolaeth y lleiafrif gwyn.

Bu farw cannoedd ac anafwyd miloedd.

Lansiwyd ymgyrch ryngwladol yn erbyn apartheid, ymgyrch a ganolbwyntiodd ar un achos ac un person - galwad i ryddhau Nelson Mandela.

Tynhawyd y sancsiynau yn erbyn De Affrica, ac yn 1990, codwyd y gwaharddiad ar yr ANC ac yn Chwefror y flwyddyn honno, ar ôl 27 mlynedd dan glo, cerddodd Nelson Mandela yn rhydd a dechreuodd trafodaethau i greu democratiaeth amlhiliol yn y wlad.

Gwobr Nobel

Yn 1992, daeth priodas Mr Mandela a Winnie i ben.

Yn Rhagfyr 1993 enillodd Mr Mandela ac FW de Klerk Wobr Heddwch Nobel.

Bum mis yn ddiweddarach, am y tro cyntaf yn hanes De Affrica pleidleisiodd pobl o bob hil mewn etholiadau democrataidd, ac etholwyd Mr Mandela yn Arlywydd.

Nelson Mandela a Graça Machel
Fe briododd Mandela am y trydydd tro gyda Graça Machel

Un o broblemau amlycaf cyfnod cynnar ei arlywyddiaeth oedd prinder tai ar gyfer pobl ddifreintiedig a'r slymiau oedd yn gartref i gynifer.

Rhoddodd nifer o gyfrifoldebau i'w ddirprwy, Thabo Mbeki, tra ei fod e'n canolbwyntio ar ddyletswyddau seremonïol ac adfer delwedd De Affrica ar y llwyfan rhyngwladol.

Yn y cyd-destun hwnnw, llwyddodd i berswadio nifer o gorfforaethau rhyngwladol i aros yn Ne Affrica a buddsoddi yn y wlad.

Priododd Mandela gyda Graça Machel ar ei ben-blwydd yn 80 oed.

Ymweliad â Chymru

Yn 1998, tra ar ymweliad â Chaerdydd, cyflwynwyd anrhydedd Rhyddfraint Dinas Caerdydd iddo yng nghastell y brifddinas.

Yn ei araith dywedodd: "Roeddem [pobl de Affrica] yn gwybod fod Mudiad Gwrth-Apartheid Cymru yn siarad ar ran pobl a oedd yn pryderu am ein rhyddid ni gymaint â'u rhyddid nhw eu hunain.

"Er mor fyr ein hymweliad â Chymru, byddaf yn gallu dweud wrth fy mhobl fod gennym, ym mhobl Cymru, ffrindiau yn wir."

Mandela yn ei gell yn y carchar ar Ynys Robben
Ar drothwy'r mileniwm dychwelodd Mandela i'r gell fechan y treuliodd 27 mlynedd ynddi

Ar ddiwedd ei dymor fel arlywydd yn 1999 penderfynodd beidio sefyll eto. Wedi hynny canolbwyntiodd ar waith ei elusen, Sefydliad Mandela, ond parhaodd i deithio'r byd, yn cyfarfod ag arweinwyr, mynychu cynadleddau a chasglu gwobrau.

Mewn seremoni ar noswyl y mileniwm, ailymwelodd Mandela â'r gell ar Robben Island lle treuliodd 22 o'i 27 mlynedd dan glo, gan gynnau cannwyll fel symbol o gymod.

Yn 2005, bu farw ei fab Makgatho.

Ar adeg pan roedd siarad plaen am yr epidemig Aids yn beth prin yn Ne Affrica, cyhoeddodd Mr Mandela fod ei fab wedi marw o Aids ac anogodd bobl y wlad i siarad am Aids "er mwyn iddo ymddangos fel salwch cyffredin".

Ond fel arweinydd y frwydr yn erbyn apartheid y bydd yn cael ei gofio. Yn 2007, dywedodd y Prif Weinidog Gordon Brown fod y cerflun ohono yn Sgwâr y Senedd yn Llundain yn cynrychioli neges bwerus, sef na all unrhyw anghyfiawnder bara am byth.

Roedd gwyleidd-dra Nelson Mandela yn rhan o'i apêl ryngwladol, ac roedd ei ymateb adeg dadorchuddio'r cerflun yn nodweddiadol: "Er mai cerflun o un dyn yw hwn, fe ddylai mewn gwirionedd gynrychioli pawb sydd wedi gwrthsefyll gorthrwm, yn enwedig yn fy ngwlad i, maen nhw i gyd yn haeddu cael eu cofio."