Neges i Blaid Cymru oedd darlith Tynged yr Iaith

Saunders Lewis
Mewn neges i'r Faner dywedodd Saunders mai neges i aelodau'r blaid oedd ganddo

Darlledodd Saunders Lewis ei ddarlith ar Chwefror 13, 1962. Cnewyllyn ei neges oedd ei alwad am fabwysiadu dulliau chwyldro a'i bwyslais mai polisi i fudiad oedd ganddo mewn golwg - mudiad a oedd eisoes wedi'i wreiddio yn yr ardaloedd lle oedd y Gymraeg yn iaith lafar.

Doedd y ffaith ei fod yn cyfeirio at Blaid Cymru ddim yn amlwg i bawb ond mewn neges i'r Faner yr wythnos ganlynol dywedodd ei fod yn boenus o amlwg mai neges i aelodau'r blaid oedd ganddo.

Roedd y ddarlith yn gyfle iddo daflu sen ar arweinyddiaeth Gwynfor Evans, yn arbennig y flaenoriaeth a roddai Gwynfor i etholiadau seneddol a'i lwfrdra honedig ar fater gwrthsefyll boddi Cwm Celyn.

Yr oedd arweinwyr Plaid Cymru yn rhoi blaenoriaeth i'r blwch pleidleisio ac roedd erbyn dechrau'r 1960au gefnogaeth i Blaid Cymru yn tyfu yn y de-ddwyrain ymhlith pobl nad oedd y Gymraeg yn un o hanfodion eu gwleidyddiaeth.

O ganlyniad, gwrthododd arweinyddiaeth Plaid Cymru genadwri Saunders Lewis.

Gwrthod

Ag yntau ddim am weld mudiad ar wahân yn cael ei sefydlu, gwrthod ei genadwri a wnaeth sylfaenwyr Cymdeithas yr Iaith hefyd.

Protest Pont Trefechan
Protest gyntaf Cymdeithas yr Iaith ar Bont Trefechan yn Aberystwyth

Eto i gyd, cynhadledd Plaid Cymru ym Mhontarddulais ganol haf 1962 oedd man cychwyn y Gymdeithas.

Yno trafodwyd cynnig yn pwyso ar ganghennau Plaid Cymru i drefnu protestiadau yn benodol ar fater cael gwysion Cymraeg, pwnc oedd eisoes wedi codi yn sgil carchariad Gareth Miles am wrthod gwŷs Saesneg.

Derbyniodd y cynnig gymeradwyaeth unfrydol ond roedden ni'n credu na fyddai dim byd yn deillio o hynny ac felly daeth criw ohonon ni at ein gilydd ym Mhontarddulais i drefnu gweithgarwch pellach.

Does dim modd cael gwŷs heb droseddu. Felly, er i'r Gymdeithas ymwneud â llu o ymgyrchoedd cwbl gyfreithlon, roedd hi'n anochel bod tor-cyfraith yn rhan o'i strwythur o'r dechrau.

Roedd ei phrotest gyntaf yn Aberystwyth ar Chwefror 2, 1963, y gyntaf o lu o brotestiadau.

Efallai mai ei buddugoliaeth fwyaf oedd sicrhau arwyddion Cymraeg.

Iaith weladwy

Anodd cofio pan mor anweledig oedd y Gymraeg yng Nghymru ddechrau'r 1960au.

Roedd yr iaith yn ymddangos ar fwrdd-arwyddion capeli ac ar gerrig beddau ond bron dim yn unrhyw le arall.

Arwydd fordd yn Sir Benfro
Erbyn hyn, mae'r Gymraeg yn fwy amlwg

Bellach mae'r Gymraeg yn weladwy ym mhob rhan o Gymru.

Ond nid oedd buddugoliaeth gyflawn gan nad ydyw'r Gymraeg yn sofran yn unman yng Nghymru.

Fodd bynnag, efallai bod tuedd ormodol i weld yr ochr dywyll wrth drafod ei rhagolygon.

Mae modd datgan â sicrwydd llwyr mai'r Gymraeg fydd iaith gyntaf lliaws o unigolion nad ydyn nhw eto wedi'u geni, honiad nad oes modd ei wneud am o leiaf hanner yr ieithoedd sy'n cael eu siarad ar hyn o bryd.

Yn ôl yr arbenigwr, David Crystal, mae'r Gymraeg ymhlith y 15% mwyaf diogel o ieithoedd y byd.

Mae hynny'n ffaith syfrdanol o gofio mai hi, trwy holl ganrifoedd ei bodolaeth, oedd cymdoges agosaf y Saesneg, iaith sydd wedi ysgubo allan o fodolaeth ieithoedd filoedd o filltiroedd o arfordir Lloegr.

O ystyried twf carlamus y Saesneg ledled y byd, gallwn ddisgwyl i garedigion nifer o ieithoedd ddod i Gymru i astudio parhad y Gymraeg.