CA3 Bioleg - Atgenhedlu - L5-7

Er mwyn deall yr uned Atgenhedlu, mae angen cofio:

  • Mae glasoed (datblygiad rhywiol) bachgen yn digwydd rhwng 12 ac 16 oed
  • Hormon sy'n cael ei ryddhau gan y chwarren bitwidol sy'n gyfrifol am stimiwleiddio'r ceilliau, a chynhyrchu sbermau
  • Mae nifer o bethau eraill yn digwydd yn sgil rhyddhau'r hormonau hyn:

  • (i) cynnydd mewn blew (blew cedor, o dan y ceseiliau, ac ar y wyneb);
    (ii) cyhyrau'n datblygu;
    (iii) llais yn dyfnhau;
    (iv) smotiau ar groen y wyneb.

  • Mae glasoed merch yn digwydd rhwng 11 a 15 oed
  • Hormon sy'n cael ei ryddhau gan y chwarren bitwidol sy'n gyfrifol am stimiwleiddio'r ofarïau, a chynhyrchu wyau. Mae un yn cael ei rhyddhau bob 28 diwrnod.
  • Mae nifer o bethau eraill yn digwydd yn sgil rhyddhau'r hormonau hyn:

  • (i) cynnydd mewn blew (blew cedor, o dan y ceseiliau)
    (ii) cluniau'n lledu
    (iii) bronnau'n tyfu

  • Rhaid i chi allu labelu systemau atgenhedlu gwryw a benyw
  • Mae'r gylchred fisol yn para tua 28 diwrnod ac yn digwydd bob mis o amser glasoed y fenyw hyd at unrhyw bryd ar ôl 40 oed fel arfer

  • Rhwng dydd 1 a 5 mae leinin y groth yn torri i lawr - dyma'r misglwyf
  • Rhwng dydd 5 ac 14 mae leinin y groth yn ail-adeiladu yn barod ar gyfer mewnblaniad wy (mae'n llawn pibellau gwaed)
  • Rhyddheir yr wy o'r ofari ar ddydd 14 - mae ofwliad yn digwydd pan yw'r wy mwyaf aeddfed yn dianc o bothell yn yr ofari ac yn teithio ar hyd y dwythell wyau
  • Rhwng dydd 14 a 28 mae'r wy yn teithio at y groth, ble mae'n mewnblannu, os yw wedi'i ffrwythloni. Os nad yw'n mewnblannu, mae'n cael ei basio wrth i leinin y groth dorri i lawr, ac mae'r misglwyf yn digwydd eto
  • Yn ystod cyfathrach rywiol, fe fydd miliynau o sbermau yn cael eu rhyddhau i'r wain
  • Mae'r sberm a'r wy yn cwrdd yn y dwythell wyau, ac er bod cannoedd o sbermau yn cyrraedd, dim ond un sberm sy'n llwyddo i basio drwy wal yr wy
  • Mae ffrwythloniad yn digwydd wrth i gnewyllyn yr wy a'r sberm uno i ffurfio sygot
  • Mae'r sygot yn ymrannu'n gyson er mwyn ffurfio embryo
  • Ar ôl 5 wythnos fe fydd yr embryo tua 12 mm, gydag ymennydd, calon, llygaid, clustiau a choesau - y brych fydd yn trosglwyddo bwyd ac ocsigen i'r embryo, ac yn cael gwared o wastraff a charbon deuocsid
  • Nid yw gwaed y fam a'r embryo yn cymysgu. Mae'r sylweddau'n tryledu trwy'r pibellau gwaed
  • Ar ôl 10 wythnos fe fydd y ffoetws tua 60mm, ac wedi ffurfio'n llwyr
  • Ar ôl 5 mis, mae'n cicio, ac mae gewinedd ar y bysedd

  • Erbyn 9 mis mae'r baban yn barod i gael ei eni - pen yn gyntaf fel arfer

  • Cromosomau yn wy y fam a'r rhai yn sberm y tad sy'n penderfynu nodweddion y babi (rhyw, lliw llygaid, math o wallt ac ati)
  • Mae cromosomau rhyw wy yn debyg i 'X'
  • Mae cromosomau rhyw sberm yn debyg i 'X' neu 'Y'
  • Fe fydd sygot sy'n cynnwys dau gromosom 'X' yn fenywaidd
  • Fe fydd sygot sy'n cynnwys cromosom 'X' ac 'Y' yn wrywaidd
  • Ffurfir efeilliaid heb fod yr unfath wrth i ddau wy gael eu ffrwythloni gan ddau sberm ar yr un pryd
  • Ffurfir efeilliaid unfath wrth i un wy gael ei ffrwythloni gan un sberm i gynhyrchu sygot, sy'n ymrannu i ffurfio dau sygot