BBC HomeExplore the BBC
Mae’r dudalen yma wedi cael ei harchifo ac nid yw’n cael ei diweddaru bellach. Mwy am dudalennau sydd wedi eu harchifo.

MAWRTH
18fed Tachwedd 2014
Hygyrchedd
Geiriau Yn Unig
CA3 Bioleg
TACTEG

BBC Homepage
BBC Cymru
BBC Cymru Dysgu
Tacteg
Gwyddoniaeth
CA 2
Pethaubyw
Defnyddiau
Prosesauffisegol
CA 3
Bioleg
Cemeg
Ffiseg
Termiadur
Tacteg Cymraeg

Ymateb

Cymorth

Wedi mwynhau'r ddalen hon?
Anfonwch hyn at gyfaill!

 
Perthnasoedd bwydo
Gweithgaredd
Dalen Ffeithiau
Cwis
Cofia hyn

Er mwyn deall yr uned Perthnasoedd Bwydo, mae angen cofio:

Mae organebau byw wedi addasu i fyw ym mhedwar ban y byd, o oerfel iasoer yr Arctig (e.e. morlo, arth wen) i wres crasboeth y Sahara (e.e. cactws, llygoden, estrys).

Perthnasoedd bwydo

Mae organeb sydd â chuddwedd neu guddliw (tebyg mewn lliw i'r amgylchedd) yn medru osgoi ysglyfaethwyr sydd am ei bwyta, a chuddio o'r ysglyfaeth mae'n hela.

Mae pawennau mawr yn dda am gerdded ar arwynebau meddal fel tywod neu eira, a chlustiau mawr yn dda am ryddhau gwres o'r corff mewn amgylchedd poeth.

Siâp llinol sydd mwyaf addas ar gyfer organeb sy'n symud yn gyflym, yn enwedig wrth nofio neu hedfan.

Mae mamolion nos yr anialdir megis gerbil yn gallu cael gafael ar ddigon o ddŵr o fwyd sydd wedi'i dreulio a dydy'r gerbil felly prin yn yfed dŵr. Mae ganddyn nhw arennau sy'n cynhyrchu wrin crynodedig yn unig ac mae hyn yn lleihau'r dŵr sy'n cael ei golli. Maen nhw'n cuddio dan ddaear yn y dydd ond yn dod allan yn y nos.

Mae gan blanhigion yr anialdir megis cacti ddail ar ffurf pigau sy'n gwarchod eu coes ffotosynthetig, sy'n cynnwys dŵr, rhag anifeiliaid sy'n pori. Yn aml iawn mae ganddyn nhw orchudd o gŵyr sydd hefyd yn atal colli dŵr trwy anweddiad.

Mae nifer o organebau yn addasu er mwyn ymateb i effeithiau'r tymhorau.

Er enghraifft, wrth i'r byd droi, mae'n achosi rhythm dydd a nos. Mae'r rhan fwyaf o anifeiliaid a phlanhigion wedi addasu i'r patrwm hwn: mae rhai yn actif yn ystod y dydd ac yn llai actif yn y nos. Maen nhw'n organebau'r dydd (dyddiol). Mae eraill yn dangos patrwm gweithgaredd i'r gwrthwyneb, er enghraifft yn hela yn y nos: maen nhw'n greaduriaid y nos (nosol).

Yn y tymhorau sych mae malwod yn cadw eu hunain yn llaith trwy ddringo planhigion. Maen nhw'n cuddio yn eu cregyn trwy selio mynediad y gragen er mwyn lleihau'r dŵr sy'n cael ei golli.

Astudia'r tabl isod sy'n dangos mwy o enghreifftiau o addasiadau:

Perthnasoedd bwydo

Edrycha ar gadwyn fwyd y glaswelltir isod.




Mae'r saethau yn y gadwyn yn dangos cyfeiriad llif yr egni a'r bwydo.

Mae'n gyffredin i egni cael ei golli trwy'r gadwyn fwyd i gyd. Pan fydd anifail yn bwyta planhigyn mae'r bwyd yn cael ei ddefnyddio i gynhyrchu egni a deunydd crai. Ond mae rhywfaint o'r egni yn cael ei wastraffu ar ffurf gwres sy'n cael ei ryddhau gan yr anifail; a does dim modd treulio rhywfaint o fwyd planhigyn, sydd yn gweithio fel ffibr yn unig. Mae'r egni hwn yn cael ei golli yn y broses ymgarthiad.

Cynhyrchwyr ac ysyddion

Mae planhigion yn cael eu galw'n organebau cynhyrchu gan eu bod yn gallu gwneud eu bwyd eu hunain o foleciwlau sylfaenol. Mae pob organeb byw arall yn organebau ysydd.

Mae ysyddion yn cael gafael ar fwyd parod o blanhigion gwyrdd. Mae ysyddion cynradd yn bwydo'n uniongyrchol ar y planhigion eu hunain. Mae ysyddion eilaidd neu drydyddol yn cael gafael ar eu bwyd yn anuniongyrchol o blanhigion trwy fwyta organebau ysydd eraill, un ai'n fyw neu'n farw.

Mae'r termau llysysydd (bwyta planhigion), cigysydd (bwyta cig) ac hollysydd (bwyta planhigion a chig) yn cael eu defnyddio i ddisgrifio arferion bwyta gwahanol ysyddion.

Cynefinoedd a gweoedd bwyd

Mae llawer o wahanol fathau o gynefinoedd ond yr hyn sy'n gyffredin iddyn nhw i gyd yw ocsigen, bwyd, dŵr a lloches. Astudia'r tabl sy'n dangos y mathau cyffredin o gynefinoedd a'r cadwynau bwydydd sydd i'w gweld yno.

Perthnasoedd bwydo

Pan fydd yr holl wahanol gadwynau bwydydd mewn cynefin yn cael eu cysylltu gyda'i gilydd, maen nhw'n ffurfio gwe fwyd.


Mae gwe fwyd yn dweud mwy am gynefin na chadwyn fwyd gan fod y berthynas fwydo efallai yn gymhleth. Mae rhai anifeiliaid yn newid eu ffynhonnell fwyd os nad oes digon o un organeb.

Mae cyflwyno rhywogaeth newydd i we fwyd yn gallu cael effaith niweidiol. Er enghraifft, pan gafodd cwningod eu cyflwyno yn Awstralia yn y ganrif ddiwethaf, tyfodd boblogaeth y cwningod yn fawr iawn am nad oedd ysglyfaethwr naturiol yn bodoli yno. Yr unig ffordd o reoli'r cwningod oedd cyflwyno'r clefyd cwningod mycsomatosis, er mwyn lleihau'r niferoedd.

Poblogaeth

Pyramidiau niferoedd

Mae pyramidiau niferoedd yn ffordd arall o gynrychioli perthynas fwydo. Ym mhyramid fwyd y glaswelltir, mae'r sylfaen yn eang oherwydd bod digonedd o feillion yn y glaswelltir. Astudia'r niferoedd cymharol yn y pyramid yn ofalus.



Rydyn ni'n gweld o'r pyramid fwyd bod niferoedd mawr iawn o feillion yn cynnal poblogaeth o falwod mewn glaswelltir. Mae'r bronfreithod yn eu tro yn bwyta'r malwod. Maen nhw'n codi'r malwod ac yn eu gollwng ar gerrig mawr wrth hedfan ac mae hyn yn torri cragen amddiffynnol y malwod fel bod modd eu bwyta. Mae hebogau yn hela bronfreithod ifanc. Mae'r hebogau yn hofran uwchben caeau mawr yn chwilio am ysglyfaeth. Mae nifer yr hebogau fel prif ysglyfaethwyr yn fach.

Gall pyramidiau niferoedd fod yn wrthdro pan mai planhigyn mawr megis coeden yw'r cynefin. Mae gan un goeden fawr filoedd o ddail. Mae'r rhain yn gallu bod yn ffynhonnell fwyd i boblogaeth fawr o bryfed. Ond dim ond un goeden sydd felly mae gan y pyramid sylfaen anghyffredin.

Poblogaeth



Sylwa: pe bai'r pyramid yn byramid biomas, fyddai'r sylfaen ddim yn wrthdro - mae gan y goeden fiomas mawr iawn!

Pyramidiau biomas

Mae modd pwyso organebau mewn cadwyn fwyd a'u dangos mewn pyramid biomas.

Mae tua 90% o'r bwyd sy'n cael ei fwyta yn cael ei ddefnyddio fel egni ar bob lefel fwydo a dim ond 10% sy'n dod yn rhan o fiomas yr organeb ysydd. Felly:

Perthnasoedd bwydo


Mae hyn yn help i esbonio pam fod nifer y prif ysglyfaethwyr yn fach.

CA2 Bioleg

Cwis


About the BBC | Help | Terms of Use | Privacy & Cookies Policy