BBC HomeExplore the BBC
This page has been archived and is no longer updated. Find out more about page archiving.

LLUN
17eg Tachwedd 2014
Hygyrchedd
Geiriau Yn Unig

BBC Homepage
BBC Cymru

Ymateb

Cymorth

Wedi mwynhau'r ddalen hon?
Anfonwch hyn at gyfaill!

 
Cofio...?
Michael Foot Dyma 1980
Y penawdau, y pethau, y bobl...
Michael Foot - arweinydd y Blaid Lafur yn '80

Clicwch ar bwnc:

Cymru
Y Byd
Cerddoriaeth
Celfyddydau
Ffilmiau
Teledu a Radio
Chwaraeon
Gwyddoniaeth
Ffordd o Fyw
Marwolaethau

CYMRU

  • Stori fawr y flwyddyn oedd yr ymgyrch tros Sianel Deledu Gymraeg, ar ôl i'r Llywodraeth dorri ei haddewid i'w sefydlu. Cafwyd protestio caled gan Gymdeithas yr Iaith ac yna bygythiodd cyn-Lywydd Plaid Cymru, Gwynfor Evans, i ymprydio i farwolaeth. Cyn i hynny ddigwydd a gyda phryder am gyfraith a threfn, aeth 'tri gŵr doeth' - Archesgob Cymru, cyn-Ysgrifennydd Cymru, Cledwyn Hughes, a'r cyn was sifil Syr Goronwy Daniel - i weld yr Ysgrifennydd Cartref, Willie Whitelaw. Ildiodd y Llywodraeth yn fuan wedyn.

  • Streiciau'r gweithwyr dur ddechrau'r flwyddyn oedd y brif stori ddiwydiannol yng Nghymru - i ddechrau tros gyflog ac wedyn tros golli miloedd o swyddi, gan gynnwys cau gwaith dur Shotton.

  • Ddiwedd Ionawr daeth y trenau a'r porthladdoedd i stop wrth i Gyngres Undebau Llafur Cymru - y TUC - alw streic undydd i brotestio yn erbyn toriadau'r diwydiant dur a mewnforion glo. Ym mis Chwefror, cafodd yr Ysgrifennydd Diwydiant, Keith Joseph, ac Ysgrifennydd Cymru, Nicholas Edwards, eu pledu gyda wyau yng Nglyn Ebwy.

  • Roedd sosialaeth ar i fyny - daeth AS Glyn Ebwy, Michael Foot, yn arweinydd y Blaid Lafur yn lle Jim Callaghan a phleidleisiodd Plaid Cymru tros fabwysiadu polisïau sosialaidd.

  • Cafwyd ymgyrch fawr tros addysg Gymraeg yn y Cymoedd wrth i rieni Pont Sion Norton ger Pontypridd brotestio tros yr hawl i gael ysgol Gymraeg.

  • Dechreuodd ymgyrch fomio newydd, gyda dau ymosodiad ym mis Mawrth - un ar swyddfa recriwtio'r fyddin ym Mhontypridd, y llall ar swyddfeydd Corfforaeth Ddur Prydain yng Nghaerdydd. Hawliwyd cyfrifoldeb gan garfan oedd yn arddel yr enw WAWR - Workers' Army of the Welsh Republic.

  • Operation Tân - Ben bore Sul y Blodau, Mawrth 30, gyda'r ymgyrch losgi tai haf heb ei datrys, aeth mwy na 300 o blismyn i mewn i ddegau o gartrefi ar hyd a lled Cymru gan gymryd mwy na 30 o bobl i'r ddalfa - y rhan fwya' yn genedlaetholwyr amlwg. Cafodd y rhan fwya' eu rhyddhau heb unrhyw gyhuddiad ac enillodd ddau iawndal am arestio ar gam. Yn y diwedd cafodd pedwar person eu herlyn a'u carcharu am losgi tai haf - roedden nhw'n honni bod yn aelodau o fudiad o'r enw Cadwyr Cymru.

  • Agorodd cwmni ceir Ford ffatri gwneud peiriannau ceir yn ardal Pen-y-bont ar Ogwr ac agorwyd ffordd i geir tros bont reilffordd Britannia, rhwng Môn a Sir Gaernarfon. Ond caeodd Pwll Mawr, Blaenafon.

  • Dechreuodd ymgyrchu eang yn erbyn y diwydiant niwclear - gyda ffurfio mudiad MADRYN yn y Canolbarth i atal bygythiad i gladdu gwastraff niwclear yno a gyda sefydlu'r Cynghrair Gwrth-Niwclear Cymreig.

  • Roedd un o'r straeon Cymreig mwya' dramatig wedi digwydd filoedd o filltiroedd i ffwrdd yn Bogota, pan gipiwyd merch ac ŵyr y miliwnydd Cymraeg, Hywel Hughes, a'u dal am bridwerth. Yn y diwedd, ar ôl wythnosau'n gaeth, rhyddhawyd Teleri ac Owen Jones.

    Y BYD

  • Yn Gdansk yng Ngwlad Pwyl dechreuodd gweithwyr dociau wrthryfela a, dan arweiniad Lech Valesa, sefydlwyd undeb annibynnol o'r enw Solidarnosc. Yn ôl rhai, dyma ddechrau'r diwedd i'r Undeb Sofietaidd.

  • Cafodd yr Archesgob Oscar Romero ei lofruddio wrth yr allor yn yr eglwys gadeiriol yn San Salvador. Roedd yn un o griw o offeiriaid yn Ne America a oedd yn ymgyrchu dros y tlodion a chyfiawnder cymdeithasol.

  • Roedd gwystlon Americanaidd yn dal i gael eu cadw'n gaeth yn Iran, ers mis Tachwedd 1979, a chafwyd ymgais trychinebus i'w hachub pan syrthiodd hofrenyddion i'r ddaear yn yr anialwch. Cafodd wyth milwr Americanaidd eu lladd mewn damwain. Ym mis Ebrill cipiwyd llysgenhadaeth Iran yn Llundain gan chwe therfysgwr. Cafodd pump eu lladd gan yr SAS.

  • Cafwyd ymosodiadau terfysgol yn yr Eidal - y gred oedd mai bom a chwalodd awyren gan ladd 81 a bu ffrwydrad yng ngorsaf drenau Bologna pan laddwyd 85.

  • Cafwyd terfysg yn ardal St. Paul's o Fryste, gyda gwrthdaro cas rhwng y gymuned groenddu a'r heddlu.

  • Daeth Zimbabwe i fod wrth i Rhodesia ddod yn annibynnol ar y Deyrnas Unedig. Etholwyd Robert Mugabe'n Arlywydd.

  • Cyhoeddodd arweinwyr milwrol Irac eu bod am ymosod ar Iran a dechreuodd y rhyfel rhwng y ddwy wlad, gyda'r Unol Daleithiau a'r Deyrnas Unedig o blaid Irac.

  • Cafwyd cyfres o ddaeargrynfeydd yn ne'r Eidal a lladdwyd tua 4,800 o bobol.

  • Wrth i'r Arlywydd Jimmy Carter fethu â datrys argyfwng y gwystlon Americanaidd yn Iran, cafodd ei guro mewn etholiad gan Ronald Reagan, cyn actor mewn ffilmiau eilradd yn Hollywood.

  • Erbyn diwedd y flwyddyn, roedd diweithdra yng ngwledydd Prydain wedi codi i 2 filiwn a phoblogrwydd y Prif Weinidog, Margaret Thatcher wedi dechrau syrthio.

    CERDDORIAETH

    Yn Gymraeg ...

  • Agorodd cwmni Sain eu stiwdios newydd yn Llandwrog. Roedden nhw wedi costio £175,000. Ar yr un pryd, dechreuodd y cwmni gyfres o recordiau bach, Senglau Sain.

  • Er hynny, roedd hi'n flwyddyn dda am albymau, gyda Fflamau'r Ddraig gan Geraint Jarman a'r Cynganeddwyr, Genod Oer gan Jîp, Rhedeg Rhag y Torpidos gan y Trwynau Coch a Plant y Fflam, record ola' Edward H. Dafis.

  • Sefydlwyd nifer o fandiau, gan gynnwys Angylion Stanli, Rocyn (gyda Jim O'Rourke) ac Omega (gyda Delwyn Sion). A chyhoeddodd Caryl Parry Jones a Bando eu recordiau cynta', sengl gyda Space Invaders ac Wstibe.

  • Cynhaliwyd noson wobrwyo gynta'r cylchgrawn pop, Sgrech (i gyflwyno gwobrau 1979) a gŵyl fawr y flwyddyn oedd Padarn Roc, pan gasglodd tua 4,000 o bobol i gae yn Llanberis.

  • Ddiwedd y flwyddyn, cafodd record gan Dafydd Iwan ei gwahardd gan y BBC - ei gân o fawl i Magi Thatcher.

  • Un o lwyddiannau annisgwyl y flwyddyn oedd LP Y Mab Afradlon o sioe gerdd Ysgol Morgan Llwyd, Wrecsam. Ymhlith y cast ac awduron y gerddoriaeth, roedd yr impresario Stifyn Pari a'r dyn tywydd, Elfed Dafis.

    ac yn Saesneg...

  • Un rheswm amlwg sydd yna tros gofio'r flwyddyn - ym mis Rhagfyr, cafodd y canwr John Lennon ei saethu'n farw yn Efrog Newydd y tu allan i'r bloc o fflatiau lle'r oedd yn byw. Roedd gan y llofrudd, Mark Chapman, obsesiwn am y cyn-aelod o'r Beatles. Yn syth wedyn aeth un o'i ganeuon i rif 1 yng ngwledydd Prydain a daeth Happy Xmas (War is Over) yn ôl i'r siartiau.

  • Ddechrau'r flwyddyn, roedd y cyn-Featle arall, Paul McCartney, wedi cael ei gadw yn y ddalfa yn Japan am rai dyddiau am fod â marijuana yn ei feddiant.

  • Llewygodd y cerddor reggae, Bob Marley, mewn cyngerdd - ei ola'.

  • Llwyddodd LP Pink Floyd, Dark Side of the Moon, i dorri record trwy aros yn siartiau recordiau hir yr Unol Daleithiau am fwy na 303 o wythnosau.

  • Dechreuodd y flwyddyn gyda record Nadolig anarferol yn rhif 1 - Another Brick in the Wall gan Pink Floyd - a gorffennodd y flwyddyn gyda record Nadolig glasurol - There's No-one Quite Like Grandma gan y St Winifred's School Choir.

  • Dyma weddill rhifau 1 y flwyddyn:
    Brass in Pocket - Pretenders
    The Special Aka Live - Specials
    Coward of the County - Kenny Rogers
    Atomic - Blondie
    Together We are Beautiful - Fern Kinney
    Going Underground - Jam
    Working My Way Back to You - Detroit Spinners
    Call Me - Blondie
    Geno - Dexy's Midnigh Runners
    What's Another Year - Johnny Logan
    Suicide is Painless - MASH
    Crying - Don McLean
    Xanadu - Olivia Newton-John ac E.L.O.
    Use it up and Wear it Out - Odyssey
    The Winner Takes it All - Abba
    Ashes to Ashes - David Bowie
    Start - Jam
    Feels Like I'm in Love - Kelly Marie
    Don't Stand so Close to Me - Police
    Woman in Love - Barbra Streisand
    The Tide is High - Blondie
    Super Trouper - Abba
    (Just Like) Starting Over - John Lennon

    CELFYDDYDAU

  • Am yr ail dro o fewn tair blynedd - yn union fel T.H. Parry-Williams ac Alan Llwyd o'i flaen - llwyddodd y bardd Donald Evans i wneud y dwbwl trwy gipio'r Gadair a'r Goron yn Eisteddfod Dyffryn Lliw yng Ngorseinon. Aeth y Fedal i'r darpar Archdderwydd, Robyn Lewis.

  • Daeth un o enwau amlwg y dyfodol i'r brig yn Eisteddfod yr Urdd, Abergele, wrth i Iwan Lloyd Williams (Iwan Llwyd) ennill y Gadair. Aeth y Goron i Gwenan Jones.

  • Parhaodd cwmni Cyhoeddiadau Mei i arloesi, trwy gyhoeddi comic plant o'r enw Sboncyn i'w ychwanegu at eu cylchgrawn merched, Pais.

  • Llwyddodd Dafydd a Gwyneth ap Tomos i ddechrau ar y gwaith o greu oriel gelf ym Mhlas Glyn y Weddw yn Llanbedrog ger Pwllheli.

  • Daeth Dewi Jones (Llangwm) yn drefnydd yr ŵyl Gerdd Dant.

  • Siglwyd y byd opera yng Nghymru pan ymddangosodd y soprano Eiddwen Harrhy yn fronnoeth mewn cynhyrchiad o The Coronation of Poppea yn yr Wyddgrug.

  • Yn ystod y flwyddyn, cyhoeddwyd tua 200 o lyfrau Cymraeg i oedolion a 125 i blant - yn eu plith roedd y llyfrau Cymraeg cynta' am golff a gwyddbwyll.

  • Ac o sôn am blant, cyfieithwyd rhai o lyfrau'r Mr Men i'r Gymraeg a'u lansio mewn ysgolion yng Ngheredigion.

  • Byddai nofel Mis o Fehefin gan Eigra Lewis Roberts yn dod yn enwocach ymhen ychydig flynyddoedd, trwy ddod yn sail i gyfres drama deledu Minafon.

  • Cafodd dau o sefydliadau mawr Cymru gyfrolau i'w dathlu - Fields of Praise, gan Gareth Williams a Dai Smith, yn olrhain hanes can mlynedd cynta' Undeb Rygbi Cymru, a Gŵyl Gwalia gan Hywel Teifi Edwards yn rhoi hanes yr Eisteddfod Genedlaethol yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

  • Llyfr dadleuol y flwyddyn oedd To Dream of Freedom, hanes anffurfiol Roy Clews, o ymgyrchoedd yr FWA a Mudiad Amddiffyn Cymru yn y 60au. Ond y llyfr mwya' poblogaidd yn y tymor hir oedd Enwau Cymraeg i Blant gan Y Lolfa.

    TELEDU A RADIO

  • Gyda'r frwydr tros sianel Gymraeg o'r diwedd wedi ei hennill, daeth nifer o gynhyrchwyr a chyfarwyddwyr at ei gilydd i greu cymdeithas newydd - dyma sylfaen cymdeithas TAC, Teledwyr Annibynnol Cymru.

  • Ar y sgrîn, daeth y gyfres Teliffant i ben "yn ei blas" er gwaetha' ei phoblogrwydd ymhlith plant, ond daeth Ffalabalam i'r plant ieuenga' gyda Huw Ceredig a Bethan Jones yn cyflwyno.

  • Ar y radio, daeth gorsaf annibynnol Caerdydd, CBC, yn fyw gyda'r nod o greu gorsaf gymunedol. Un o'r DJs oedd Eifion Pennant Jones... Jonsi.

  • Gwnaeth Sain Abertawe eu marc yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Dyffryn Lliw (jyst rownd y gornel o'r stiwdio). Roedd ganddyn nhw dair Siân a ddaeth yn enwocach wedyn - Lloyd, Sutton a Thomas.

  • Yn Saesneg, roedd yna seren deledu annisgwyl wrth i wraig yn ei 70au a'i thweeds - Barbara Woodhouse - ddod yn enwog am ei rhaglenni yn dangos y ffordd awdurdodol o fagu cŵn.

  • Ond doedd ei phoblogrwydd hi hyd yn oed yn cymharu dim â llwyddiant Dallas, y gyfres am gyfoethogion olew Texas - daeth y byd i stop pan gafodd y dihiryn, JR, ei saethu ... ond gan bwy?

  • Ymhlith y rhaglenni eraill y gallech chi eu gwylio, roedd rhai antur fel Juliet Bravo am blismones, Blake's Seven a The Streets of San Francisco ac, os oeddech chi eisiau chwerthin, fe allech chi drio The Jim Davidson Show, Little and Large, The Comedians (cyfres o jôcs a mwy o jôcs), The Goodies (Bill Oddie a'i griw) neu Robin's Nest am helyntion tŷ bwyta bistro-aidd.

  • Ar ôl 12 mlynedd, daeth y rhaglen i blant/pobol ifanc, Magpie, i ben ar ITV. Ond roedd Blue Peter yn dal i fynd yn fwy syber ar yr ochr arall.

    FFILMIAU

  • Marwolaeth oedd y brif stori Gymreig yn y maes yma hefyd - bu farw Rachel Roberts ar ôl iddi ei gwenwyno ei hun. Roedd y ferch i weinidog Bedyddwyr o Lanelli wedi cael ei henwebu am Oscar am ei rhan yn This Sporting Life. Ymhlith ei ffilmiau mawr eraill, roedd Picnic at Hanging Rock a Saturday Night and Sunday Morning.

  • Roedd yna ragor o farwolaethau ym myd y sinema, gan gynnwys y cyfarwyddwr Alfred Hitchcock, yr actor antur Steve McQueen, a'r digrifwr Peter Sellers.

  • Cynhaliwyd yr Ŵyl Ffilm a Theledu Geltaidd am y tro cynta'.

  • Y ffilm a gipiodd ddychymyg pobol oedd Fame, yn dangos criw o berfformwyr ifanc yn ceisio cyrraedd y top. Roedd Jack Nicholson yno eisoes gyda'i ffilm arswyd, The Shining.

  • Seren annisgwyl oedd Roger Daltrey, canwr The Who. Ef oedd yn actio'r brif ran yn y ffilm McVicar am fywyd y troseddwr John McVicar, awdur y sgript.

    CHWARAEON

  • Stori drist oedd un fwya'r byd chwaraeon Cymreig - bu farw'r bocsiwr main o Ferthyr, Johnny Owen, ar ôl cael ei anafu'n ddifrifol mewn gornest am bencampwriaeth welter y byd yn Los Angeles.

  • Agorwyd Plas Menai ger Caernarfon, yn benna' ar gyfer chwaraeon dŵr a chynhaliodd Undeb Karate Cymru ei bencampwriaeth gynta'.

  • Roedd Undeb Rygbi Cymru yn dathlu ei ganmlwyddiant ond siom oedd i'r tîm rygbi yn Twickenham wrth golli o 9-8 ar ôl i'r blaenasgellwr, Paul Ringer, gael ei anfon o'r cae.

  • Oherwydd fod yr Undeb Sofietaidd wedi goresgyn Affganistan, gwrthododd yr Unol Daleithiau gymryd rhan yn y Gêmau Olympaidd ym Moscow. Roedd yna frwydr fawr am fedalau'r rasys 800m a 1500m rhwng dau Sais, Steve Ovett a Sebastian Coe. Un yr un oedd hi a chafodd yr Albanwr Alan Wells fedal aur yn y 100m.

  • Enillodd Duncan Evans o Gymru ddau deitl - ef oedd y Cymro cynta' i ennill Pencampwriaeth Amatur Golff Gwledydd Prydain ac yn ddiweddarach cafodd deitl Personoliaeth Chwaraeon y Flwyddyn yng Nghymru.

  • Ar ôl dechrau'r flwyddyn trwy hawlio teitl Personoliaeth Chwaraeon y Flwyddyn ar gyfer 1979, llwyddodd y chwaraewr snwcer o Lanelli, Terry Griffiths, i ennill pencampwriaeth fawr y Benson and Hedges.

  • Enillodd Bjorn Borg yr ola' o'i deitlau yn Wimbledon.

  • Roedd pawb wedi cael sioc yn 1979 pan enillodd Nottingham Forest Gwpan Ewrop - fe gawson nhw fwy o sioc yn 1980 pan lwyddodd tîm Brian Clough i'w gadw.

    GWYDDONIAETH A THECHNOLEG

  • Dyfeisiwyd facsin ar gyfer clefyd yr afu, hepatitis B.

  • Dyfais newydd y flwyddyn oedd chwaraewr crynoddisgiau gan Phillips.

  • Llwyddodd llong ofod o'r Unol Daleithiau i fynd yn agos iawn at y blaned Sadwrn a thynnu lluniau da ohoni.

  • Derrick Morris o Abertawe oedd y Cymro cynta' i gael calon newydd. Roedd yn 49 oed ar y pryd. Er mai dim ond 15% oedd y gobaith o lwyddiant gyda'r driniaeth ar y pryd, bu fyw hyd 2005 - yr hira' erioed.

    FFORDD O FYW

  • Cafwyd cam pwysig arall o blaid hawliau merched pan bleidleisiodd yr Eglwys yng Nghymru o blaid caniatáu diaconiaid benywaidd.

  • Daeth defnydd o'r hen bishyn chwecheiniog i ben ym mis Mehefin - yr ola' o'r hen bres.

  • Er ei fod wedi ei ddyfeisio ers 1974, dim ond yn 1980 y daeth set o giwbiau bach lliwgar yn llwyddiant rhyngwladol. Cafodd Ciwb Rubik ei ddewis yn Degan y Flwyddyn ... a Thegan y Degawd oedd yr Action Man.

  • Roedd yna gêm fideo boblogaidd iawn hefyd - o Japan y daeth Pacman lle'r oedd pen danheddog yn bwyta ysbrydion a gelynion eraill. Mae'n debyg ei fod wedi ei ysbrydoli gan y broses o fwyta pizza.

  • Jeans oedd y dillad ffasiynol - yn rhacsiog, yn edrych yn hen, ond heb fflers. Ac os oedd yna bâr o sgidiau Kickers o danyn nhw, roedd popeth yn iawn.

  • Car newydd y flwyddyn oedd y Mini Metro a ddaeth i ddisodli'r hen fini ... neu fe allech chi dalu £2952 am y Talbot Sunbeam rhata', £3657 am Vauxhall Cavalier, neu £5,500 am BMW 316.

  • Roedd yna ddadlau am brisiau hedfan hefyd a rhai'n gofyn pam fod hedfan o Gaerdydd i Glasgow yn costio £82 tra bod mynd yr holl ffordd o Lundain i Efrog Newydd yn ddim ond £169.

  • I Ba Beth Mae'r Byd yn Dod oedd cân myfyrwyr neuaddau coleg Aberystwyth wrth iddyn nhw golli eu brecwast poeth traddodiadol am frecwast cyfandirol. Ymgais i arbed arian ar ran y coleg oedd hyn.

  • Roedd technoleg newydd yn golygu fod setiau danfon negeseuon radio bellach yn ddigon bach i'w defnyddio mewn ceir - roedd radio CB ar y ffordd ...

  • Roedd tri llyfr Saesneg yn arwydd o dueddiadau newydd - Smiley's People gan John le Carré a'r obsesiwn am ysbïo, Name of the Rose, Umberto Eco, a'r diddordeb mewn dirgelwch ecsotig, a chyfrol ffeithiol Carl Sagan, Cosmos, yn crisialu'r diddordeb yn nechreuadau'r bydysawd.

    MARWOLAETHAU

  • Un o golledion fwya'r flwyddyn oedd y bardd a'r newyddiadurwr, Caradog Prichard, awdur un o'r nofelau Cymraeg gorau erioed, Un Nos Ola Leuad, a'r unig un i ennill y Goron Genedlaethol dair gwaith o'r bron.

    Roedd yna golledion eraill hefyd yn y byd Cymraeg:

  • O.M. Lloyd, gweinidog, bardd a newyddiadurwr
  • Hugh Griffith, actor a enillodd Oscar am actio Arab yn Ben Hur
  • Aneirin Talfan Davies, bardd a llenor a chyn-bennaeth rhaglenni i'r BBC yng Nghaerdydd

    Dyma rai o'r marwolaethau rhyngwladol:

  • Mantovani, cerddor y darnau llinynnol melys
  • Bill Evans, pianydd jazz dylanwadol iawn, o dras Cymreig
  • Tito - Arlywydd Iwgoslafia. Gyda'i farwolaeth ef y dechreuodd y wladwriaeth ddadfeilio
  • Oswald Mosley, arweinydd y ffasgwyr yng ngwledydd Prydain
  • Jean Paul Sartre, y meddyliwr a'r awdur Ffrengig
  • Marshall McLuhan, y dyn a soniodd am y "global village"
  • Dixie Dean, y chwaraewr a sgoriodd fwya' o goliau mewn un tymor yn Adran Gyntaf Lloegr
  • Joy Adamson, ffrind llewod ac awdures y llyfr Born Free - ar ôl amheuaeth ei bod wedi ei lladd gan lew, cafwyd gwas yn euog o'i llofruddio


  • Cofio...

    [an error occurred while processing this directive] [an error occurred while processing this directive] [an error occurred while processing this directive]


    About the BBC | Help | Terms of Use | Privacy & Cookies Policy