BBC Cymru Taith yr Iaith

Tarddodd yr ieithoedd Celtaidd gwahanol a siaradwyd ar draws Cyfandir Ewrop o'r iaith Ewropeaidd wreiddiol.

Dechreuodd concwest y Rhufeiniaid yn 43 O.C. Erbyn tua 70 O.C. yr oedd Prydain i gyd, ag eithrio gogledd yr Alban, o dan eu rheolaeth.

Wrth i'r Gwyddelod, Pictiaid a'r Ellmynwyr ymosod ac ymsefydlu ar draws Ynysoedd Prydain, symudodd y llwythau a'r ieithoedd.

Erbyn yr wythfed ganrif yr oedd y Frythoneg wedi datblygu'n ieithoedd oedd yn cynnwys Cymraeg Cynnar. Yr oedd gwaith y beirdd Cymreig cyntaf yn tarddu o draddodiad y derwyddon.

Cymraeg i bob pwrpas oedd iaith y sustem gyfreithiol Gymreig, a Chymraeg oedd iaith y campwaith llenyddol, y Mabinogi.

Goresgynnwyd Cymru gan y Normaniaid Ffrengig eu hiaith - eu dilynwyr, Saesnig eu hiaith, ddaeth â'r iaith i ganol bywyd bob dydd Cymru.

Daeth y concwerwyr Eingl-Normanaidd â dylanwadau cyfandirol gyda nhw. O dan nawdd yr uchelwyr Normanaidd a'r tirfeddianwyr Cymreig fe ffynodd y Beirdd a'r Aristocratiaid.

Fe gipiodd Harri'r VII - Harri Tudur - goron Prydain o dan faner draig goch Cymru. Ond erbyn 1536 yr oedd Cymru, o ran y gyfraith, yn rhan o Loegr, a Saesneg oedd unig iaith swyddogol y wlad.

Wedi'r Diwygiad Protestannaidd, Saesneg oedd iaith gwasanaethau crefyddol, Ond fe basiodd Elizabeth I ddeddf yn dweud bod rhaid cael cyfieithiad Cymraeg o'r Beibl ym mhob plwyf yng Nghymru.

Cyhoeddwyd y llyfr Cymraeg cyntaf yn 1546, daeth llythrennedd ar hyd a lled y wlad, ac i Griffith Jones yn bennaf mae'r diolch am hyn.

Yn y 18fed ganrif roedd yna ddiddordeb newydd ym mhopeth Celtaidd. Adferwyd hen sefydliad y derwyddon, Gorsedd y Beirdd, ac astudiaethau yn nharddiad yr iaith Gymraeg.

Mewn adroddiad seneddol enwog yn 1847 ar addysg yng Nghymru cafodd yr iaith Gymraeg (a moesau) eu cystwyo. Roedd plant yn cael eu hannog i beidio â siarad Cymraeg yn yr ysgolion gan ddefnyddio ddulliau megis y 'Welsh Not'.

Dechreuodd pobl heidio i Gymru yn ystod y Chwyldro Diwydiannol, gan wanhau safle'r Gymraeg.

Ers sefydlu Plaid Cymru yn 1925 mae grwpiau wedi defnyddio anufudd-dod sifil i ymgyrchu dros yr iaith.

Colli tir fu hanes y Gymraeg rhwng 1914 a 1939. Y Rhyfel Byd Cyntaf, dirwasgiad economaidd a'r cyfryngau Seisnig oedd yn rhannol gyfrifol am hyn.

Daeth llwyddiant pan sefydlwyd y Cynulliad Cenedlaethol yn dilyn ail refferendwm yn 1997.