BBC CYMRU'R BYD - Creu Cenedl

SUL
27ain Rhagfyr 2009
Hygyrchedd
Geiriau Yn Unig

BBC Homepage

Hanes
Cofio Cymru
Cymru ar yr Awyr
Taith yr Iaith
Canrif o Brifwyl

BBC Cymru'r Byd
Chwaraeon
Newyddion
Y Tywydd
Pobol y Cwm
Adolygiadau
C2
Llais Llên
Tramor
Gemau
E-gardiau
Radio Cymru

OFF / I FFWRDD

»	Turn ON Troi YMLAEN

»	What is VOCAB? Beth yw GEIRFA?

Ymateb

Cymorth

Wedi mwynhau'r ddalen hon?
Anfonwch hyn at gyfaill!

Y Rhyfel a'r Dirwasgiad

Milwyr yn y Rhyfel Byd Cyntaf

Y Rhyfel Byd Cyntaf
Bu farw tua deugain mil o Gymry yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Dim ond un agwedd yw’r marwolaethau o’r helbulon sy’n rhan o brofiad y Cymry fel mae’n rhan o brofiad gweddill trigolion Ewrop. Un o brif ganlyniadau’r rhyfel yw’r effaith ar yr economi. Cyrhaeddodd y galw am lo ei benllanw yn 1913. Ond nid oes modd cynnal y galw hyn, ac mae’r rhyfel a’r ffyniant rhyfeddol ddaeth wedi’r rhyfel yn golygu nad oes adolygiad rhesymegol o lefelau cynhyrchu. Nid yw’r economi’n gwneud cystal yn 1921, rhagflas o’r dirwasgiad fyddai’n blino’r blynyddoedd canlynol. Oherwydd y rhyfel mae pobl yn cefnu ar y Blaid Ryddfrydol, ac yn chwalu’r optimistiaeth oedd yn nodweddu bywyd yng Nghymru cyn y rhyfel. Mae cenedligrwydd Cymreig, oedd mor gadarn ar droad y ganrif, yn troi’n rhywbeth sy’n rhaid ei amddiffyn a’i warchod. Mae’n cael effaith ddifrifol ar gefn gwlad, ac yn ergyd farwol i ystâdau’r tirfeddianwyr. Mae crefydd gyfundrefnol, oedd yn nodwedd amlwg o fywyd oes Victoria ac Edward yng Nghymru, yn dechrau dirywio’n gyflym, yn rhannol am fod ymgyrchoedd recriwtio clerigwyr wedi arwain at sinigiaeth.

Helyntion diwydiannol
Bu rhaid i fenywod gweithio'r tir

Gan fod gobeithion pobl yn uchel, diolch yn rhannol i’r chwyldro Comiwnyddol yn Rwsia a’r disgwyliad y byddai aberth y miloedd yn y rhyfel yn creu cymdeithas decach, mae’r blynyddoedd yn syth wedi’r rhyfel yn rhai o anniddigrwydd. Mae Cymdeithas Sosialaidd De Cymru yn rhan o Blaid Gomiwnyddol Prydain Fawr, ac i Lenin mae Ffederasiwn Glowyr De Cymru ar flaen y gad yn y chwyldro ym Mhrydain. Yn 1919 mae’n ymddangos bod y Llywodraeth ar drugaredd y glowyr sy’n galw am wladoli’r diwydiant, ond mae Lloyd George yn llwyddo yn ddeheuig iawn i sicrhau parhad yr hen drefn. Er y streic chwerw yn 1921 mae llawer o’r hyn a enillodd y dosbarth gweithiol yn ystod y rhyfel yn cael ei golli. Yn 1926 mae Cyngres yr Undebau Llafur yn trefnu streic gyffredinol i geisio gorfodi’r llywodraeth i ildio’r i’r glowyr, ond corff cymedrol yw’r Cyngres heb stumog mewn gwirionedd ar gyfer gweithred mor chwyldroadol. Mae’r streic a brwydr hir y glowyr yn dod i ben, gan arwain at dranc y gred mewn syndicaliaeth, er mae’r Comiwnyddion, sydd â dylanwad o hyd mewn rhannau o’r maes glo, yn dal i gredu y gall gweithredu diwydiannol arwain at newid.

Diweithdra’n cynyddu
Mae’r arwyddion i’w gweld yng nghanol y 1920au - mae diweithdra ymhlith y glowyr yn codi o 2% yn Ebrill 1924 i 12.5% yn Ionawr 1925 a 28.5 ym mis Awst. Maes glo de Cymru, sy’n dibynnu mwy ar allforio na’r meysydd glo eraill ym Mhrydain, sy’n dioddef fwyaf. Bu cwymp yn y galw am lo o dramor am fod y gwledydd hynny’n cynhyrchu mwy eu hunain, roedd mwy yn troi at olew, gwerth y bunt, yr Unol Daleithiau yn cipio marchnadoedd de America, dulliau cynhyrchu hen ffasiwn y diwydiant ym Mhrydain, a cholli’r farchnad Ewropeaidd wrth i’r Almaenwyr dalu iawndal mewn glo. Cwymp Wall Street

Fe wnaed problem diweithdra yn y maes glo yn y 1920au yn waeth gan gwymp Wall Street yn 1929. Erbyn 1932, a diweithdra wedi cyrraedd 42.8% ymhlith gwrywod, mae Cymru yn un o wledydd mwyaf dirwasgedig y byd. Er mai’r glowyr ddioddefodd waetha, roedd diweithdra’n ddrwg ymhlith y gweithwyr dur ac alcam, y chwarelwyr a gweithwyr cludiant. Mae’n galed ar fyd amaeth hefyd, ac roedd llawer oedd â gwaith llawn amser ar y tir yn ennill llai na’r rhai oedd yn derbyn budd-dal diweithdra.

Penawdau:

Tudalen cartref
Cyfnodau hanesyddol

About the BBC | Help | Terms of Use | Privacy & Cookies Policy