Nelson Mandela

Nelson Mandela

Nelson Rolihlahla Mandela a arweiniodd y frwydr i ddod â'r drefn apartheid i ben yn Ne Affrica. Wedi treulio 27 mlynedd yng ngharchar cafodd ei ethol yn arlywydd du cyntaf y wlad yn 1994.

Mae Chwefror 11, 2010 yn nodi 20 mlynedd ers y foment hanesyddol pan y'i rhyddhawyd o garchar.

'Y Daith Hir tuag at Ryddid'

Wedi astudio'r gyfraith, daeth Mandela yn aelod gweithgar o'r ANC (African National Congress) yn 1943, mudiad a oedd yn brwydro am newid system wleidyddol y wlad, gan ddod yn is lywydd 1952.

Wrth i'r sefyllfa waethygu yn Ne Affrica yn y Chwedegau, cafodd yr ANC ei gwahardd gan yr awdurdodau a charcharwyd Mandela ac eraill am 'deyrnfradwriaeth'. Bu yng ngharchar am 27 mlynedd - 18 o'r rheini ar Ynys Robben.

Apartheid

Apartheid yw'r gair Afrikaans am arwahanrwydd.

Cafodd Apartheid ei wneud yn bolisi swyddogol yn Ne Affrica yn 1948 gyda'r llywodraeth yn categoreiddio pobl yn ôl y grwpiau hiliol, 'gwyn', 'du', 'lliw', ac 'Indiaidd' ac yn eu cadw ar wahân ym mhob agwedd ar fywyd gan roi hawliau a chyfyngiadau gwahanol i bob grŵp.

Yn y 1980au cynyddodd ymwybyddiaeth ynglŷn â charchariad Nelson Mandela dros y byd ac ymunodd llawer o gerddorion yn yr ymgyrch i'w ryddhau. Daeth y gân Free Nelson Mandela gan The Special AKA yn un o ganeuon mawr yr wythdegau ym Mhrydain a thu hwnt a chynhaliwyd cyngerdd deyrnged i Mandela ar ei ben-blwydd yn 70 oed yn Stadiwm Wembley yn Llundain yn 1988.

Yna, wedi pwysau rhyngwladol cynyddol, cyhoeddodd arlywydd De Affrica ar y pryd, FW de Klerk, fod y llywodraeth yn rhyddhau Mandela. Pan gerddodd allan o'r carchar ar Chwefror 11, 1990, teledwyd y digwyddiad yn fyw dros y byd.

Codwyd y gwaharddiad ar yr ANC a phleidiau eraill a daeth Mandela yn arweinydd ar y mudiad yn 1991.

Dyfarnwyd iddo Wobr Heddwch Nobel yn 1993, ynghyd â'r arlywydd de Klerk, am sicrhau terfyniad heddychlon i apartheid. Etholwyd Mandela yn arlywydd du cyntaf De Affrica ar Mai 10, 1994 yn etholiad ddemocrataidd aml-hil gynta'r wlad.

Ymweld â Chaerdydd

I weld y cynnwys hwn rhaid i chi alluogi Javascript a gosod Flash ar eich cyfrifiadur. Ewch i BBC Webwise (Saesneg) am gyfarwyddiadau.

Yn 1998, daeth Nelson Mandela ar ymweliad â Chaerdydd a chyflwynwyd anrhydedd Rhyddid Dinas Caerdydd iddo yng nghastell y Brifddinas.

Yn ei araith dywedodd: "... Roeddem [pobl de Affrica] yn gwybod fod Mudiad Gwrth-Apartheid Cymru yn siarad ar ran pobl a oedd yn pryderu am ein rhyddid ni cymaint â'u rhyddid nhw eu hunain. Er mor fyr ein hymweliad â Chymru, byddaf yn gallu dweud wrth fy mhobl fod gennym, ym mhobl Cymru, ffrindiau yn wir."

Addysg, bywyd cynnar a bywyd personol

Rolihlahla yw enw genedigol Mandela, enw sy'n golygu 'tynnu cangen o goeden' neu 'godwr twrw'. Rhoddodd un o'r athrawon yr enw Nelson iddo ar ei ddiwrnod cyntaf yn yr ysgol.

Yn aml, cyfeirir ato fel 'Madiba' yn Ne Affrica, sef enw anrhydeddus a roddir i bobl sy'n perthyn i'r llwyth hwnnw.

Ganwyd Nelson Mandela ar Orffennaf 18 1918 yn Mvezo, De Affrica, i Gadla Henry Mphakanyiswa a Noseken Fanny. Ymgynghorydd i Frenin Thembu oedd ei dad ac o'r herwydd yr oedd y teulu yn aelodau o lys Thembu. Symudodd y teulu yn ddiweddarach i Qunu.

Bu farw ei dad o'r diciâu pan oedd Mandela yn naw oed.

Astudiodd ar gyfer gradd BA ym Mhrifysgol Fort Hare, ond cafodd ei wahardd gan iddo ymuno mewn protest Cyngor Cynrychiolaeth y Myfyrwyr yn erbyn polisïau'r brifysgol.

Cwblhaodd ei radd BA yn Johannesburg, ac aeth ymlaen i astudio'r gyfraith ym Mhrifysgol Witwatersrand.

Bu'n briod dair gwaith ac mae'n dad i chwech o blant, er bod tri ohonynt bellach wedi marw.

Cafodd ddau fab a dwy ferch gyda'i wraig gyntaf Evelyn Ntoko Mase. Bu farw ei ferch Makaziwe yn naw mis oed yn 1948. Cafodd ei fab Thembi ei ladd mewn damwain car yn 1969 a bu farw ei fab Makgatho o AIDS yn 2005.

Wedi iddo ef ag Evelyn ysgaru priododd Winnie Madikizela-Mandela, ac fe gawsant ddwy ferch. Fe ysgarodd y cwpl yn 1996.

Ar ei ben-blwydd yn 80 oed, priododd â Graça Machel.

Daeth ei arlywyddiaeth i ben yn 1999 ac er ei fod wedi cyfyngu ar ei waith dros y blynyddoedd diwethaf mae'n dal yn weithgar gyda Sefydliad Mandela ac ymgyrchoedd AIDS.


Llywio drwy’r BBC

BBC © 2014 Nid yw'r BBC yn gyfrifol am gynnwys safleoedd allanol.

Mae'r dudalen hon yn ymddangos ar ei gorau mewn porwr cyfoes sy'n defnyddio dalennau arddull (CSS). Er y byddwch yn gallu gweld cynnwys y dudalen hon yn eich porwr presennol, fyddwch chi ddim yn cael profiad gweledol cyflawn. Ystyriwch ddiweddaru'r porwr os gwelwch yn dda, neu alluogi dalennau arddull (CSS) os yw'n bosib i chi wneud hynny.