BBC HomeExplore the BBC
Mae’r dudalen yma wedi cael ei harchifo ac nid yw’n cael ei diweddaru bellach. Mwy am dudalennau sydd wedi eu harchifo.

LLUN
17eg Tachwedd 2014
Hygyrchedd
Geiriau Yn Unig
Ynys Môn

BBC Homepage
BBC Cymru
BBC Lleol

CymruGoOrGoDdCanolDeOrDeDd
»

Gogledd Orllewin

Newyddion Lleol

Chwaraeon

Tywydd / Teithio

Digwyddiadau

Papurau Bro

Cerddoriaeth

Oriel yr Enwogion

Trefi a Phentrefi

Awyr Agored

Hanes

Lluniau

Gwefannau lleol

Eich Llais Chi

BBC Vocab
OFF / I FFWRDD
» Turn ON
Troi YMLAEN
» What is VOCAB? Beth yw GEIRFA?
 

Ymateb

Cymorth

Wedi mwynhau'r ddalen hon?
Anfonwch hyn at gyfaill!

 
Y Canol Oesoedd
Roedd y Canol Oesoedd yn gyfnod o newid mawr ym Môn, lle roedd un o brif lysoedd tywysogion Gwynedd. Andrew Davidson o Gymdeithas Archaeolegol Gwynedd sy'n bwrw golwg ar gyfnod y tywysogion a'r eglwysi.
Llywelyn ap Gruffydd

"Mae nifer o Gymry, ond ddim cymaint o fewnfudwyr, yn gwybod mai 1282 oedd y dyddiad pwysig yng Nghymru, nid yn 1066 fel yn Lloegr. Dyma'r adeg pan fu farw Llywelyn ap Gruffydd ac, yn ddiweddarach ei frawd, a chychwyn cyfnod brenhinoedd Lloegr. Cyn hynny, tywysogion Cymreig oedd yn llywodraethu dros ran helaeth o Gymru.

"Byddai'r tywysogion yn symud o le i le. Roedd un llys brenhinol i bob chwe chwmwd. Roedd y cwmwd yn rhan o'r cantref, sef casgliad o tua chant setliad. Mae yna olion un o lysoedd y tywysogion yn Rhosyr, Aberffraw.

"Byddent yn symud o le i le i arbed cost mawr i un ardal a hefyd i bwysleisio eu hawdurdod wrth fod yno yn gorfforol.

"Yn 1282/3 newidiwyd y canolfannau pŵer i'r cestyll yng Nghaernarfon, Conwy a Biwmares.

"Enghraifft o un o'r ymdrechion cynnar gan y Normaniaid i goncro Cymru yw'r mwnt pridd yn Aberlleiniog.

"Nid oes llawer o olion o'r 14eg ganrif gan ei fod yn gyfnod anodd iawn oherwydd newidiadau yn yr hinsawdd. Bu farw llawer o bobl ac anifeiliaid fferm oherwydd pla a bu diffyg yn y cnydau hefyd. Yna, daeth gwrthryfel Glyndŵr yn 1401.

Eglwys Penmon

"Ond yn sydyn tua diwedd y 15fed ganrif dechreuwyd adeiladu unwaith eto a chafodd nifer o eglwysi'r ynys eu newid yr adeg yma.

"Yr hynaf a'r mwyaf diddorol yw Eglwys Penmon. Hefyd, mae bwa dros ddrws eglwys Aberffraw a thŵr ar eglwys Llaneilan sy'n dyddio yn ôl i'r 12fed ganrif.

"Mae cadeirlan Bangor hefyd yn dyddio yn ôl i'r 15fed ganrif a dywedir fod y tŵr gorllewinol yn ddylanwad mawr ar eglwys Clynnog, sydd yn werth ei weld. Am gyfnod, roedd eglwysi Bangor a Chlynnog ochr yn ochr o ran pwysigrwydd ond Bangor a enillodd a Deiniol ddaeth yn brif sant yr ardal.

"Nid oes llawer o dai yn dyddio yn ôl i'r canol oesoedd, heblaw am Hafoty yn Llansadwrn sydd erbyn hyn dan ofal CADW."



Lleol i Mi
Radio Cymru
Eisteddfodau


About the BBC | Help | Terms of Use | Privacy & Cookies Policy