BBC HomeExplore the BBC
Mae’r dudalen yma wedi cael ei harchifo ac nid yw’n cael ei diweddaru bellach. Mwy am dudalennau sydd wedi eu harchifo.

LLUN
17eg Tachwedd 2014
Hygyrchedd
Geiriau Yn Unig
Trefi

BBC Homepage
BBC Cymru
BBC Lleol

CymruGoOrGoDdCanolDeOrDeDd
»

Gogledd Orllewin

Newyddion Lleol

Chwaraeon

Tywydd / Teithio

Digwyddiadau

Papurau Bro

Cerddoriaeth

Oriel yr Enwogion

Trefi a Phentrefi

Awyr Agored

Hanes

Lluniau

Gwefannau lleol

Eich Llais Chi

BBC Vocab
OFF / I FFWRDD
» Turn ON
Troi YMLAEN
» What is VOCAB? Beth yw GEIRFA?
 

Ymateb

Cymorth

Wedi mwynhau'r ddalen hon?
Anfonwch hyn at gyfaill!

 
Llanrwst
Pont Llanrwst a Thu Hwnt i'r Bont Dewch am dro
Eryl Owain o gymdeithas hanesyddol Llanrwst a'r cylch sy'n ein tywys ar daith cerdded o amgylch y fro.

Man cychwyn y daith yw'r maes parcio yr ochr draw i'r Bont Fawr. Gyferbyn mae caffi Tu-hwnt-i'r-bont ond peidiwch â chael eich temptio i alw cyn cychwyn eich taith - cewch baned haeddiannol wedi cyrraedd nôl!

Dyddia'r adeilad yn ôl i'r 17eg ganrif a bu'n gartref i lys barn ar un adeg.

Mae llwybr yn mynd heibio i Du-hwnt-i'r-bont ac yn dilyn glannau afon Conwy hyd at bont Gŵar - pont droed a enwyd ar ôl y Parchedig John Gower, rheithor Trefriw tua diwedd y 19eg ganrif - a phont sydd yn cysylltu Llanrwst a Threfriw. Dilynwch y ffordd gul i'r chwith tuag at bentref Trefriw.

Prin bod unrhyw bentref yng Nghymru a hanes mwy amrywiol a diddorol yn perthyn iddo. Gwyddai'r Rhufeiniaid am ddŵr iachusol y ffynhonnau lleol a hefyd am y cyfoeth o blwm a mwynau eraill dan y bryniau. Trefriw oedd prif 'dref' cantref Arllechwedd yn yr Oesoedd Canol ac roedd gan Lywelyn Fawr dŷ hela yma - cawn sôn mwy amdano ef yn y man.

Erbyn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd Trefriw yn borthladd afon prysur yn allforio coed, mwynau a llechi ond hyd yn oed wedi i'r rheilffordd ddwyn y fasnach honno parhaodd y porthladd mewn bri. Hyd at yr Ail Rhyfel Byd teithiai stemars megis y Queen of Conway a'r Trefriw Belle i fyny'r afon gan gludo'r mân fonheddwyr a oedd yn dod i 'gymryd y dŵr' yn y ffynhonnau.

Magwyd nifer o enwogion yn y fro, megis Thomas Wiliems (1550?-1622?) a gynhyrchodd orchestwaith o eiriadur Lladin-Cymraeg mewn tair cyfrol drwchus wedi hanner canrif o lafur cariad. Roedd mor swmpus fel nad oedd neb yn barod i ysgwyddo'r cyfrifoldeb ariannol o'i argraffu ac o ganlyniad prin ei fod wedi derbyn hanner y clod a haedda fel un o ysgolheigion mwyaf Cymru.

Yn Nhrefriw y sefydlwyd y wasg argraffu gyntaf yng ngogledd Cymru gan Dafydd Jones yn 1776 ac yntau ar y pryd yn henwr 73 mlwydd oed. Dau o brif wŷr llên y fro yw Ieuan Glan Geirionydd (1795-1855) a nai iddo, Gwilym Cowlyd (1828-1904).

Ond gwell bwrw ymlaen â'r daith. Wedi cyrraedd y briffordd drwy'r pentref gwelwch brif atyniad Trefriw heddiw, y felin wlân, mewn adeilad mawr, modern gyferbyn. Mae'n dal i gynhyrchu brethyn, pob cam o'r cribo a'r nyddu i'r lliwio a'r gwehyddu, ac mae'r cynnyrch ar werth yn siop y felin. Disgynyddion Thomas William, a brynodd y busnes yn 1859, sy'n dal yn berchen y felin a defnyddir dr afon Crafnant o hyd i yrru'r peiriannau - ond trwy gynhyrchu trydan ers pan ddisodlwyd yr hen olwyn ddr yn 1900.

Croeswch y briffordd a dringwch y rhiw serth heibio'r ysgol hyd at groesffordd siâp T. Trowch i'r chwith ac ymhen 80 llath trowch i'r dde i lwybr digon amlwg ond tywyll yr olwg trwy ganol y coed pinwydd. Cyn hir mae'n codi i dir mwy agored a chewch olygfa wych o Gwm Crafnant cyn estyn eto a chyrraedd y ffordd gul o Lanrhychwyn. Gwelwch Lyn Geirionnydd o'ch blaen ac yn fuan croeswch gamfa ar eich llaw dde i gyrraedd cofgolofn Taliesin.

Garddwest

Dyma Fryn y Caniadau, lle byddai Gwilym Cowlyd, y 'Prifardd Pendant' fel y galwai ei hun, a'i griw yn cynnal eu harwest flynyddol rhwng 1863 a dechrau'r ugeinfed ganrif. Roedd yr arwest yn rhyw fath o eisteddfod answyddogol gan fod Cowlyd wedi ffraeo â'r Eisteddfod Genedlaethol, yn rhannol ar gownt seisnigrwydd yr yl honno.

Credai ef fod Taliesin, y bardd o'r chweched ganrif, wedi ei gladdu ar lan llyn Geirionnydd. Go brin bod unrhyw wirionedd yn hynny ond da gweld bod y gofgolofn, a fu mewn adfeilion am flynyddoedd, wedi ei hatgyweirio a'i hail-godi yn 1995.

Ymlaen â'r daith...

Cyfrannwch
Cyfrannwch i'r dudalen hon!

Nid ydym yn derbyn sylwadau ar gyfer y dudalen hon bellach.


Lleol i Mi
Radio Cymru
Ffilmiau


About the BBC | Help | Terms of Use | Privacy & Cookies Policy