BBC HomeExplore the BBC
Mae’r dudalen yma wedi cael ei harchifo ac nid yw’n cael ei diweddaru bellach. Mwy am dudalennau sydd wedi eu harchifo.

LLUN
17eg Tachwedd 2014
Hygyrchedd
Geiriau Yn Unig
Trefi

BBC Homepage
BBC Cymru
BBC Lleol

CymruGoOrGoDdCanolDeOrDeDd
»

Gogledd Orllewin

Newyddion Lleol

Chwaraeon

Tywydd / Teithio

Digwyddiadau

Papurau Bro

Cerddoriaeth

Oriel yr Enwogion

Trefi a Phentrefi

Awyr Agored

Hanes

Lluniau

Gwefannau lleol

Eich Llais Chi

BBC Vocab
OFF / I FFWRDD
» Turn ON
Troi YMLAEN
» What is VOCAB? Beth yw GEIRFA?
 

Ymateb

Cymorth

Wedi mwynhau'r ddalen hon?
Anfonwch hyn at gyfaill!

 
Dolgellau
Ysgol Dr Williams (llun o gasgliad cardiau post gan Baron Westwood) Dysgu yn Nolgellau
Robert Gwyn Jones, cyn athro o Ddolgellau, sy'n olrhain hanes addysg yn y dref - o ysgol breifat Dr Williams i Ysgol Uwchradd y Gader, sy'n gwasanaethu plant yr ardal heddiw.
YSGOL DR WILLIAMS
"Cafodd Ysgol Dr William ei sefydlu yn 1875, yn ysgol i ferched yr ardal, er nad oedd ganddi ddim i'w wneud efo Dr Williams go iawn, ar wahân i'w bres o.

Gweinidog yn Llundain yn y 17eg ganrif oedd Dr Williams, wedi gwneud ei arian yn y ffordd arferol bryd hynny - priodi sawl gwaith a cholli pob un, a phryd hynny roedd eiddo'r wraig yn mynd i'r gŵr. Felly gadawodd £50,000 yn ei ewyllys - sy'n £5m neu fwy heddiw. Fe wnaethon nhw agor rhyw ddwsin o ysgolion elfennol efo'r arian yna, gan gynnwys ysgol yn Llanuwchllyn. Roedden nhw'n galw'r ysgolion yma yn British Schools.

Yn 1870 pasiodd Gladstone y ddeddf addysg a oedd yn sefydlu board schools, ysgolion elfennol yn rhad ac am ddim i bawb.

Felly roedd arian Dr Williams yn cael ei wario am ddim a phenderfynwyd cau yr ysgolion gwreiddiol a defnyddio'r arian i agor un ysgol eilradd i ferched yng Nghymru.

Y rheolau oedd bod rhaid canfod tref yng Nghymru oedd yn barod i hel mil o bunnoedd a chynnig tir addas i adeiladu ysgol. Y dewis cyntaf oedd Caernarfon, ond fe wnaethon nhw benderfynu nad oedd yn lle addas i ysgol merched gan fod yn dref garrison i'r Royal Welch Fuseliers!

Felly fe wnaeth Samuel Holland, a oedd yn berchen ar chwarel Oakley yn Blaenau ac yn aelod seneddol i'r ardal, gychwyn ymgyrch i gael yr ysgol yn Nolgellau. Mi roddodd rhyw ddau acer o dir a threfnodd Dr Edward Jones o Ddolgellau i hel yr arian yn y gymuned. Fe gafodd y llywodraethwyr eu cyfarfod cyntaf yn 1875.

Beth oedd yn bwysig oedd nad oedd yr ysgol yn perthyn i unrhyw fudiad crefyddol. Roedd ysgolion o'r fath yn hot topic ym myd gwleidyddol y cyfnod.

Agorodd yn swyddogol yn 1878 a datblygodd o hynny mlaen fel un o'r ysgolion pwysicaf ym myd addysg eilradd y wlad.

Yn anffodus, bu'n rhaid cau'r ysgol yn 1975. Hyd at y chwedegau, doedd dim ysgol eilradd i ferched yn Nolgellau, dim ond i fechgyn, felly arferai'r cyngor sir dalu i'r merched oedd wedi pasio'r '11 plus' i fynd i Ysgol Dr Williams.

Ond o 1962 ymlaen newidiwyd Ysgol y Gader yn ysgol i ferched a hogiau ac felly o flwyddyn i flwyddyn collodd Ysgol Dr Williams rhyw ugain o ddisgyblion y flwyddyn ac erbyn 1968 aeth yn ysgol hollol breifat a cholli arian y llywodraeth.

Roedd wedi datblygu yn ysgol breswyl, gan brynu hanner dwsin o hen dai yr uchelwyr yn y dref i'r merched gael aros ynddynt. Ond ddaru'r Blaid Lafur ddod i mewn a dweud "we'll squeeze until the pips pop". Roeddent yn hollol yn erbyn ysgolion preswyl a gyda'r deddfau iechyd a diogelwch newydd, roedd yn rhaid gwneud lot o waith i'r tai preswyl. Daeth y minimum wage i mewn hefyd, felly aeth costau cyflogi'r athrawon a'r bobl oedd yn rhedeg y tai preswyl i fyny ac erbyn 1975 roedd yr ysgol yn colli gormod o arian i allu parhau ar agor.

Roedd Ysgol y Gader ar ei hennill gan ein bod yn cael y genod i gyd!"

YSGOL Y GADER
"Y mae Ysgol y Gader wedi newid ei henw sawl gwaith.

Yn 1666, mi adawodd John Elis ei fferm oedd werth £60 y flwyddyn, sef dipyn o arian bryd hynny. Felly cychwynnwyd ysgol ramadeg i chwech o fechgyn lleol a oedd yn cael eu dysgu yn rhad ac am ddim gyda'r ciwrad fel y prifathro!

Y prif athro mwyaf nodedig oedd Dafydd Ionawr, y bardd, a oedd yn bennaeth ar yr ysgol ar ddechrau'r 1800au. I ddangos pa mor bwysig oedd athrawon adeg hynny, aeth yn brif athro i ddechrau, wedyn yn giwrat ac yna yn rheithor!

Fe wnaethon nhw adeiladu'r ysgol gyntaf yn 1737, ym Mhenbryn. Cafodd ei chondemnio yn hollol yn 1847 adeg 'Brad y Llyfrau Gleision'. Dwi wastad yn cadw'r wers am yr adeg yma i ymweliad yr HMIs gan mai dyma hanes yr HMIs cyntaf i ddod rownd a gofyn cwestiynau yn Saesneg a neb yn dallt. Felly doedd yr adroddiad ddim yn dda iawn. I ddechrau, doedden nhw ddim yn gallu dod o hyd i'r un disgybl nac athro ac roedd yr adeilad yn uffernol - tyllau yn y to, dodrefn wedi malu a thomen o lo yn y cornel.

Felly cafodd ei hailadeiladu erbyn 1852. Mae'r adeilad yma wedi diflannu rŵan ond roedd yn ysgol ramadeg am flynyddoedd i fechgyn yr ardal a rhai disgyblion preifat hefyd.

Un o'r disgyblion enwocaf oedd William Edward Morris. Aeth yn gaplan yn y Llynges Brydeinig, ond chafodd o fawr o hwyl. Roedd yn ffrind agos i John Jelico, ac yn rhan o griw y Victoria pan gafodd y llong ei ramio ger Malta ac fe suddodd. Aeth Williams Morris i lawr efo'r llong a phan fyddwn i'n mynd ar gwch efo'r plant byddwn yn eu atgoffa bod ganddon ni draddodiad i'w gadw ar y môr!

Yn 1895, y prifathro oedd Mr Marshall, Mr Furlong oedd yn dysgu mathemateg a Robert Jones oedd yn dysgu hanes.

Ond yr adeg yma, ddaru Esgob Bangor benderfynu rhoi 'cic owt' i bawb, gan ddweud mai'r eglwys oedd pia'r tir. Symudodd yr ysgol ar draws y ffordd i festri'r capel Methodistaidd a galw ei hyn yn County School, a chafodd yr ysgol ramadeg ei rhedeg gan yr eglwys. Felly, roedd gan Ddolgellau ddwy ysgol eilradd tan 1917 pan nad oedd digon o arian i redeg yr ysgol ramadeg a rhoddwyd y £60 y flwyddyn i'r County School.

Erbyn hynny roedd ganddynt adeilad newydd sbon, y Dolgellau County Jubilee School i ddathlu jiwbilî diamwnt y Frenhines Victoria.

Pan ddathlwyd ei golden jubilee, cynigodd cyngor Dolgellau adeiladu'r Victoria Public Urinal ar y Marian, ond penderfynwyd na fyddai'r Frenhines yn amused! Roedd y Bala yn gallach - adeiladwyd Victoria Jubilee Horse-trough fan honno!

Roedd yn ysgol breswyl ac yn ysgol i'r hogiau lleol oedd wedi pasio'r '11 plus' a chafodd enw fel ysgol breifat orau Cymru ar gyfer cerddoriaeth offerynnol, gyda chysylltiadau ag adran gerdd Aberystwyth nes i'r prifathro ffraeo efo'r llywodraethwyr, a datblygodd yn ôl y drefn arferol ar ôl hynny.

Newidiodd ei henw i Ysgol y Gader yn 1962 pan aeth yn ysgol gymysg.

Mi gychwynnais i fel athro hanes (a phethau eraill) yno ar yr adeg yma. Roedd mwy neu lai pob gwers yn Saesneg ond, dros y blynyddoedd, daeth mwy o Gymraeg i'r ysgol. Erbyn hyn mae 'na dri ffrwd - un holl-iaith Saesneg, un holl-iaith Gymraeg ac un lle mae'r rhieni yn dewis pynciau gwahanol mewn ieithoedd gwahanol.

Tan y 1970au roedd rhyw ugain o ddisgyblion preswyl o Hong Kong a Singapore yn yr ysgol. Mae 'na dŷ ynghlwm â'r ysgol a byddai'r bechgyn yn aros yno. Roedd ugain lle i gyd ond weithiau roedd 'na dros 40 - mae'n rhaid eu bod nhw i gyd fel sardîns yno!

Byddent yn dod draw gan fod 'na gysylltiadau gyda'r dref trwy'r hen brif gwnstabl, Hywel chief o Feirionnydd. Roedd wedi bod yn yr heddlu yn Hong Kong a daeth â rhyw 60 o fechgyn Tsieiniaidd drosodd i'r wlad yma efo fo pan ddaeth nôl, a'u rhoi mewn gwahanol ysgolion preswyl. Cafodd ei dalu i fod yn official guardian iddynt yn y wlad yma, a mae sawl un o Ddolgellau wedi bod yn yr heddlu yn Hong Kong.

Roeddent yn cymysgu'n wych efo'r disgyblion eraill. Yr adeg honno, bob amser cinio, byddem yn cael gwasanaeth teuluol ar y byrddau, gydag un disgybl yn bennaeth ar y bwrdd ac yn rhannu'r bwyd allan. Un o'r Tsieineaid oedd pennaeth pob bwrdd efo tomen o fwyd ar ei blant a llai i bawb arall - ond gan nad oeddent yn cael brechdan jam yn y tŷ preswyl doedd dim bai arnynt!"


Cyfrannwch
Cyfrannwch i'r dudalen hon!

Nid ydym yn derbyn sylwadau ar gyfer y dudalen hon bellach.


Lleol i Mi
Radio Cymru
Adolygiadau


About the BBC | Help | Terms of Use | Privacy & Cookies Policy