BBC HomeExplore the BBC
Mae’r dudalen yma wedi cael ei harchifo ac nid yw’n cael ei diweddaru bellach. Mwy am dudalennau sydd wedi eu harchifo.

LLUN
17eg Tachwedd 2014
Hygyrchedd
Geiriau Yn Unig
Papurau Bro

BBC Homepage
BBC Cymru
BBC Lleol

CymruGoOrGoDdCanolDeOrDeDd
»

Gogledd Orllewin

Newyddion Lleol

Chwaraeon

Tywydd / Teithio

Digwyddiadau

Papurau Bro

Cerddoriaeth

Oriel yr Enwogion

Trefi a Phentrefi

Awyr Agored

Hanes

Lluniau

Gwefannau lleol

Eich Llais Chi

BBC Vocab
OFF / I FFWRDD
» Turn ON
Troi YMLAEN
» What is VOCAB? Beth yw GEIRFA?
 

Ymateb

Cymorth

Wedi mwynhau'r ddalen hon?
Anfonwch hyn at gyfaill!

 
Yr Wylan
Plant yn chwarae ar iard ysgol Penblwydd ysgol
Hydref 2005
Borth-y-gest a Morfa Bychan, 1880 - 2005
I ddathlu pen-blwydd Ysgol Borth-y-gest yn 125 oed cyhoeddwyd cyfrol liwgar yn cofnodi hanes a helyntion yr ysgol.
Y mae yn werth ei phrynu pe bai ond am y lluniau clir iawn o blant ac athrawon yr ysgol o 1898 ymlaen i eleni sydd ynddi.

Gwahoddwyd y pentrefwyr yn 1871 i benderfynu a oeddent eisiau ysgol a'i peidio. Pleidleisiodd yr Anglicaniaid yn erbyn oherwydd y buasai'r ysgol yn anenwadol a hwyrach yn bygwth eu hysgolion hwy. Gwrthwynebodd y ffermwyr oherwydd y buasai'r dreth yn codi. Ym Morth-y-gest felly pleidleisiodd 34 dros gael ysgol a 72 yn erbyn.

Yn 1841 dim ond 20 o bobl oedd yn byw yma mewn tua 6 o dai. Erbyn 1871 roedd 371 o bobl a 96 o dai yn y pentref. Y prif reswm am hynny wrth gwrs oedd bod pedair iard i adeiladu llongau yma.

Pan godwyd yr ysgol yn 1879 disgrifiwyd yr adeilad fel 'yr harddaf yn y plwy', ac agorodd yn 1880 gyda 1670 blant. Yr hyn sydd yn ddiddorol am y cyfnod cynnar hwn yw mai cyfartaledd y presenoldeb oedd 26.

Roedd y prifathrawon yn y blynyddoedd hynny yn cwyno yn barhaus am absenoldeb y plant. Yr esgusion oedd fod rhaid mynd ar fordaith o rai misoedd gyda'u tadau, mynd i gasglu cocos, gwerthu mecryll, tymor penwaig yn ei anterth, diwrnod dyrnu yn y Borth, cynhaeaf gwair, ffair Cricieth, plannu tatws, sglefrio ar rew neu hel clennig.

Fel coron ar y flwyddyn hanesyddol hon llwyddodd y plant i ennill y wobr gyntaf a thlws hardd am y gân actol i ysgolion dan 100 o blant yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd. Y mae eu llun ar glawr y gyfrol.

Rai dyddiau'n ôl galwodd gŵr a gwraig o Gymdeithas Cymraeg Croydon i weld yr ysgol a'r plant gyda'r newydd mai gŵr o Borth-y-gest oedd John H Morris a roddodd y tlws i Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd. Roedd ef yn fab i Capten Robert Morris, Trigfan, Ralph St., ac yn ewythr i Capten Edward Morris, Meirionfa, Borth-y-gest.

Derbyniodd yr ysgol grant o £2000 gan Gronfa Treftadaeth y Loteri tuag at gost argraffu'r llyfr. Fel canlyniad cafodd pob plentyn gopi o'r gyfrol am ddim.

Gallwch gael copi o'r llyfr deniadol hwn am £5 yn yr ysgol neu yn Siop Eifionydd.

Maldwyn Lewis


0
C2 0
Pobol y Cwm 0
Learn Welsh 0
BBC - Cymru - Bywyd - Pobl - A-B


About the BBC | Help | Terms of Use | Privacy & Cookies Policy