BBC HomeExplore the BBC
Mae’r dudalen yma wedi cael ei harchifo ac nid yw’n cael ei diweddaru bellach. Mwy am dudalennau sydd wedi eu harchifo.

LLUN
17eg Tachwedd 2014
Hygyrchedd
Geiriau Yn Unig
Papurau Bro

BBC Homepage
BBC Cymru
BBC Lleol

CymruGoOrGoDdCanolDeOrDeDd
»

Gogledd Orllewin

Newyddion Lleol

Chwaraeon

Tywydd / Teithio

Digwyddiadau

Papurau Bro

Cerddoriaeth

Oriel yr Enwogion

Trefi a Phentrefi

Awyr Agored

Hanes

Lluniau

Gwefannau lleol

Eich Llais Chi

BBC Vocab
OFF / I FFWRDD
» Turn ON
Troi YMLAEN
» What is VOCAB? Beth yw GEIRFA?
 

Ymateb

Cymorth

Wedi mwynhau'r ddalen hon?
Anfonwch hyn at gyfaill!

 
Llafar Bro
Crempog Dydd Mawrth Crempog
Chwefror 2007
Dethlir tridiau'r Ynyd eleni rhwng 18 - 20 Chwefror a dydd Mawrth Crempog felly ar Chwefror 20. Tydi hwn ddim fel y bu, decini, er bod blas crempog yr un mor felys ag y bu erioed! 'Dyw hynny ddim yn newid.
Sawl blwyddyn yn ôl soniodd un gŵr o Stiniog wrthyf - ei deulu yn hanu o sir Fôn am blant pobl Môn, a ddenwyd i'r dref gan y gwaith yn y chwareli, yn mynd o gwmpas ar y dydd hwn i hel crempog neu o leiaf i hel y deunydd at wneud crempog.

Wn i ddim pa mor gyffredin fyddai'r arfer yn y dref ond yn sicr yn sir Gaernarfon a sir Fôn byddai plant yn heidio o gwmpas sawl tref a phentref yn canu am grempog ar Ddydd Mawrth Ynyd.

Gwyddys fod hwn yn arferiad ledled Cymru ar un adeg. Ers talwm, ganrif a mwy yn ôl roedd hwn yn arfer cyffredin ymysg plant y tlodion. Fel hel calennig byddai cryn wrthwynebiad yn yr ardaloedd trefol a chan bobl y capel i'r fath fegera. Parhaodd y traddodiad ac ambell un yn mynd ati yn unswydd i wneud crempog ar gyfer y plant ddeuai i hel, yn union fel y byddent hefyd yn mynd ati i wneud cyflaith ar nos Galan, i'w roi i'r plant fel calennig y bore canlynol.

Roedd hwn yn hen draddodiad wrth gwrs ond pylodd y diddordeb yn ystod y 19fed ganrif. Sonnir fel y byddai trigolion yr wyrcws yn cael eu hel allan ar ddydd Calan a dydd Mawrth Crempog i fynd i hel.

Caent lond eu boliau yn ôl y sôn - ac mae crempog yn llenwi bol does dim dwywaith am hynny! Roedd boliau llawn yn arbed arian i reolwyr yr wyrcws yn ogystal!

Yr oedd yr Eglwys yn y Canol Oesau yn cadw ympryd deugain niwrnod cyn y Pasg, sef Y Grawys, i goffáu ympryd a themtiad Crist yn y diffeithwch. Roedd hyn hefyd yn paratoi'r unigolyn yn gorfforol ac ysbrydol ar gyfer dathliadau gogoneddus y Pasg. Ni chynhwysid y Suliau cyn y Pasg yn yr ympryd ac felly dechreuai'r ymprydio ar ddydd Mercher - Dydd Mercher Lludw pan roddid croes o ludw ar dalcen y ffyddloniaid yn ystod gwasanaeth arbennig yn yr Eglwys.

Roedd y tridiau cyn Dydd Mercher Lludw, sef yr Ynyd, yn ddyddiau o ddathlu. Pwy sydd heb glywed am ddathliadau lliwgar y Mardi Gras mewn dinasoedd yn y gwledydd Catholig gan amlaf, ac mae'r 'gras' neu'r saim yn dal yn rhan o'n dathliadau ni yng Nghymru - er hwyrach fod y lard yn gyndyn o ymddangos heddiw yn ein dyddiau iach ni!

Yn ystod y tridiau hyn bwyteid popeth fyddai ar ôl ac oedd yn waharddedig yn ystod y Grawys pethau fel wyau, lard neu saim yn cynnwys menyn, llefrith ac wrth gwrs cigoedd. Bwyteid cig weithiau gyda'r grempog yn y dyddiau hynny. Yn Lloegr, gelwid dydd Llun yr Ynyd yn Collop Monday - y dydd olaf i fwyta cig cyn Y Grawys.

Ceir cyfeiriadau at wneud crempog ar ffurf nifer o rigymau a dywediadau. Er enghraifft, Dydd Mawrth Ynyd / Crempog bob munud.

Ceir sawl cyfeiriad yng ngogledd Cymru at blant yn 'blawta a blonega', sef hel blawd a saim er mwyn gwneud crempog. Byddai criw o blant yn mynd o gwmpas tai yn y gymuned, yn union fel ag yr oeddynt yn ei wneud wrth hel calennig, cnocio ar y drws ac unwaith fo'r perchennog wedi agor y drws canent rigwm yn gofyn am grempog ac mae'r rhigymau hyn yn dal yn gyfarwydd megis hon:

Wraig y tŷ a'r teulu da
A welwch chi'n dda roi crempog?
A lwmp o fenyn melyn mawr
Fel 'raiff i lawr yn llithrig;
Os ydych chwi yn wraig led fwyn,
Rhowch arni lwyn o driog.
Os ydych chwi yn wraig led frwnt
Rhowch arni lwmp o fenyn;
Mae rhan i'r gath, a chlwt i'r ci bach
A' r badell yn grimpin grempog!

Llafarganwyd y rhigwm hwn i mi gan wraig o'r Manod a fagwyd yn ardal Aberdaron ar ddiwedd y 19eg ganrif ac arferai fynd o gwmpas yn canu hon ar ddydd Mawrth crempog yn yr ardal honno.

Fel y dirywiodd yr arfer cedwid y rhigymau ar dudalennau cylchgronau megis Cymru'r Plant ond dim sôn am sut y defnyddid hwy yn wreiddiol.

Newidiwyd beth arnynt i'w gwneud yn fwy deniadol a daethant yn rhan o draddodiad rhigymau plant Cymru. Ond, eu swydd wreiddiol oedd helpu'r plant i hel crempog; rhigymau cardota plant ar ddydd arbennig oeddynt. Cofnodwyd y rhigwm hwn yn 'Stiniog tua 1890:

Os gwelwch chi'n dda ga'i grempog,
Os nad oes menyn yn y tŷ
Ga'i lwyad fawr o driog.
Mae mam rhy dlawd i brynu blawd
A nhad rhy ddiog i weithio.

Sonia un awdur am blant sir Fôn yn cyrraedd adref yn hwyr yn y bore - ni ddylid hel crempog, na hel Calennig ar ôl hanner dydd wrth gwrs - a'u hwynebau'n drwch o saim a thriog hyd eu clustiau.

Heddiw mae gwneud crempog yn dal yn draddodiad ac wele yn y siopau lleol, - heb enwi'r un - ceir bargen, dau baced o gymysgfa i wneud crempog am bris un. Pwy fyddai'n meddwl am wneud crempog allan o baced? Tydan ni wedi mynd yn ddiog! Mae'r amser wedi newid ond mae'r grempog yr un mor flasus ...

Tecwyn Vaughan Jones


0
C2 0
Pobol y Cwm 0
Learn Welsh 0
BBC - Cymru - Bywyd - Pobl - A-B


About the BBC | Help | Terms of Use | Privacy & Cookies Policy