BBC HomeExplore the BBC
Mae’r dudalen yma wedi cael ei harchifo ac nid yw’n cael ei diweddaru bellach. Mwy am dudalennau sydd wedi eu harchifo.

LLUN
17eg Tachwedd 2014
Hygyrchedd
Geiriau Yn Unig
Oriel yr Enwogion

BBC Homepage
BBC Cymru
BBC Lleol

CymruGoOrGoDdCanolDeOrDeDd
»

Gogledd Orllewin

Newyddion Lleol

Chwaraeon

Tywydd / Teithio

Digwyddiadau

Papurau Bro

Cerddoriaeth

Oriel yr Enwogion

Trefi a Phentrefi

Awyr Agored

Hanes

Lluniau

Gwefannau lleol

Eich Llais Chi

BBC Vocab
OFF / I FFWRDD
» Turn ON
Troi YMLAEN
» What is VOCAB? Beth yw GEIRFA?
 

Ymateb

Cymorth

Wedi mwynhau'r ddalen hon?
Anfonwch hyn at gyfaill!

 
Arloeswyr
Plac er côf am Morrisiaid Môn
Morrisiaid Môn

Ganwyd: 1700au

Magwyd: Llanfihangel-tre'r-beirdd

Addysg: Cartref


Cyfranwyr i lenyddiaeth Cymru.

Aeth y Parchedig Dafydd Wyn Wiliam ati i sefydlu Cymdeithas Morrisiaid Môn yn 1997 i ddathlu bywydau'r brodyr, a'u cyfraniad i lenyddiaeth Cymru.

"Teulu digon bach yn tarddu o ogledd ddwyrain Môn oedd y Morrisiaid. Ond gyda'i gilydd, ffurfiwyd un o'r teuluoedd hynotaf â gafodd cenedl Cymry erioed.

Morris Prichard oedd y tad, a'i wraig oedd Marged. Cawsant bump o blant rhwng 1701 a 1713; Lewis, Richard, Wiliam, Elin a Siôn. Ganed y tri chyntaf yn Llanfihangel-tre'r-beirdd, a'r ddau olaf ym Mhenrhosllugwy, lle cawsant eu magu.

Roedd yr ardal yn un ddiwylliedig, ond hefyd yn un wledig iawn. Byddai'r plant yn cyfeirio at y pentref cyfagos fel 'City Dulas'!

Roeddynt yn byw yn fferm Pentre Eiriannell ac er na chafodd eu rhieni lawer o addysg swyddogol, roedd eu Cymraeg yn bur ar eu gwefusau a'r naill a'r llall efo diddordeb mawr mewn diwylliant. Meithrinwyd y plant ar yr aelwyd a chawsant eu hyfforddi i ddarllen yn gynnar. Gellir dweud iddynt 'yfed eu dysg'; nhw sy wir bia'r ymadrodd yna.

Erbyn bod y meibion yn eu harddegau, roeddynt yn medru rhigymu a llunio englynion ac roeddynt hefyd yn gerddorol, yn chwarae'r delyn, y ffidil, y crwth a'r pibgorn; offerynnau a welid ar yr aelwyd.

Croes fel cofeb i Morrisiaid Môn Roedd ganddynt hefyd ddiddordeb mewn mathamateg, daearyddiaeth, ffosiliau a hanes. Yn y man trefnodd y tri brawd hynaf eu trysorau megis cregyn, cerrig a phethau eraill mewn cwpwrdd arbennig.

Roedd y plant yn gyfarwydd â gwaith y fferm, ond 'doedd y rhieni ddim eisiau i'r meibion fynd i drin y tir achos bod eu brestiau yn gaeth. Ond dysgodd y meibion wrth helpu eu tad, oedd hefyd yn fasnachwr ac yn cludo nwyddau yn ei long.

Lewis
Roedd Lewis yn un aflonydd a dysgedig. Mi ddaru un o dirfeddianwyr mwyaf Môn, Owain Meurig, Bodorgan, ofyn iddo fapio ei holl diroedd. Roedd Lewis â'r gallu i feistroli unrhyw bwnc a chyflawnodd y gwaith yma'n gampus.

Yna aeth yn swyddog y doll yng Nghaergybi, swydd a neilltuid fel arfer i'r dosbarth canol breintiedig. Roedd wrth ei fodd, gyda digon o amser hamdden i ddarllen a barddoni, llunio rhyddiaith a throi ymhlith beirdd Môn.

Ond roedd o'n uchelgeisiol a chafodd swydd gan y goron i wneud arolwg o arfordir gorllewin Cymru. Ac yn wir i chi, er llawer o rwystrau, mi ddaru o gyflawni'r gwaith heidrograffig hwnnw ac mae'r ddwy gyfrol o siartiau i'w gweld yn y swyddfa heidrograffig yn Taunton.

Ond 'doedd Lewis ddim yn fodlon gyda hynny. Aeth ati i geisio gwneud ei ffortiwn drwy gloddio am fwynau, fel plwm a sinc. Ond er iddo fuddsoddi cryn dipyn o'i arian, methu ddaru o yn y fenter hon.

Aeth i Aberteifi fel swyddog i'r goron i arolygu cloddio am fwynau ar eu cyfer nhw. Ond daeth sawl un ag achos llys yn ei erbyn yn honni anonestrwydd - er mi ddoth yn rhydd o'r holl helyntion; hynny efallai am ei fod yn adnabod dynion pwerus, gan gynnwys y Prif Weinidog.

Er hyn i gyd, roedd o'n parhau i lunio barddoniaeth, casglu llawysgrifau a llythyru gyda gŵyr dysgedig. Aeth ati hefyd i sefydlu cymdeithas y Cymmrodorion, sy'n dathlu etifeddiaeth Cymru yn Llundain, ac yn parhau hyd heddiw.

Richard Morris
Yn 13 mlwydd oed, cymerodd yn ei ben i fynd ati i gasglu nifer o gerddi ac englynion gan ei ddwy nain, ei rieni a'i gyfoedion. Mae'r llawysgrif a luniwyd ganddo wedi goroesi ac yn un o bethau hynotaf ein hetifeddiaeth lenyddol ni.

Cerfiad ar ben croes er cof am Morrisiaid Môn. Ar ôl meistroli gwaith saer yn ifanc, aeth i Lundain yn 19 mlwydd oed. Bu mewn helbulon a bu yn dlawd iawn ond yn y diwedd cafodd swydd gyda'r llynges. Roedd yn is-lywydd Cymdeithas y Cymmrodorion.


Wiliam
Roedd hwnnw wedi mynd i Lerpwl lle y bu am ddeng mlynedd yn glerc i fasnachwr oedd yn hanu o Fôn. Mi ddychwelodd i Gaergybi i weithio gyda Lewis fel swyddog y doll, a hefyd - fel ei frodyr hŷn - casglu hen lawysgrifau Gymreig.

Elin
Er ei bod hi'n ferch ddawnus iawn, nid oedd cyfle iddi wneud mwy na llafurio a gweini ar yr aelwyd.

Siôn
Trodd y mab ieuengaf at y môr, ar ôl cael blas ar hwylio i Gaernarfon, Lerpwl a Dulyn gyda'i dad. Fe ddaeth yn rhyfel yn erbyn y Sbaenwyr, ac fe aeth ar long i India'r Gorllewin. Ond cyn cyrraedd yr ymladd, bu farw o haint ar Ynys Dominica yn 1740.

Roedd gan y pedwar brawd freuddwydion mawr, ac er ddaru nhw ddim gwireddu pob un, gwnaethant lawer i newid hanes Cymru. Trwy eu gweithgarwch nhw ac eraill, cafodd y traddodiad clasurol ei adfywio oherwydd eu gweledigaeth a'u hymroddiad."

Mae Dafydd Wyn Williams wedi ysgrifennu sawl cyfrol ar fywydau Morrisiaid Môn.

0
C2 0
Pobol y Cwm 0
Learn Welsh 0
BBC - Cymru - Bywyd - Pobl - A-B


About the BBC | Help | Terms of Use | Privacy & Cookies Policy