BBC HomeExplore the BBC
Mae’r dudalen yma wedi cael ei harchifo ac nid yw’n cael ei diweddaru bellach. Mwy am dudalennau sydd wedi eu harchifo.

LLUN
17eg Tachwedd 2014
Hygyrchedd
Geiriau Yn Unig
Papurau Bro

BBC Homepage
BBC Cymru
BBC Lleol

CymruGoOrGoDdCanolDeOrDeDd
»

Gogledd Ddwyrain

Newyddion Lleol

Chwaraeon

Y Tywydd

Teithio

Digwyddiadau

Papurau Bro

Oriel yr Enwogion

Trefi

Hanes

Lluniau

Dweud eich dweud

BBC Vocab
OFF / I FFWRDD
» Turn ON
Troi YMLAEN
» What is VOCAB? Beth yw GEIRFA?
 

Ymateb

Cymorth

Wedi mwynhau'r ddalen hon?
Anfonwch hyn at gyfaill!

 
Y Glannau
Isaac Roberts Y Glannau a blwyddyn y sêr
Hydref 2009
Cofio John Silas Evans ac Isaac Roberts, dau â chysylltiadau â gogledd ddwyrain Cymru wnaeth gyfrannu at astudiaethau Seryddiaeth.

Awst yr wythfed 1609 oedd hi, ac i ŵr o'r enw Galilei Galileo (1564-1642) roedd hwnnw yn ddiwrnod mawr. Flwyddyn cyn hynny roedd o wedi cael gafael ar ddisgrifiad o delesgop yr oedd rhyw ŵr o'r Iseldiroedd wedi ei lunio. Ar sail y disgrifiad hwnnw, roedd o wedi mynd ati i geisio datblygu ei delesgop ei hun ac wedi llwyddo.

Ar y noson dan sylw roedd wedi trefnu i gyfarfod rhai o wyr pwysicaf Fenis er mwyn iddyn nhw weld ei ddyfais newydd a rhyfeddol ac er mwyn iddo fedru sôn wrthyn nhw am rai o'r pethau roedd wedi eu gweld trwyddo. Mentrodd honni, fel roedd Copernicus wedi gwneud bron i 200 mlynedd o'i flaen, nad y ddaear oedd canol y bydysawd. Cafodd ei erlid gan yr Eglwyd Gatholig oherwydd ei syniadau a threuliodd ran olaf ei oes wedi ei gaethiwo yn ei gartref.

Disgrifiwyd Galileo fel 'tad astronomeg fodern' a phriodol iawn, felly, oedd dewis 2009, union 400 mlynedd ar ôl iddo syllu ar awyr y nos trwy ei delesgop am y tro cyntaf, fel Blwyddyn Ryngwladol Seryddiaeth. Mae 140 o wledydd ar draws y byd yn cyfrannu, a gweithgareddau yn cael eu cynnal yn genedlaethol ac yn rhanbarthol. Y bwriad yw annog pobl i ymddiddori mwy yn awyr y nos a dechrau rhannu peth o'r rhyfeddod a brofodd Galileo.

Yma yng Nghymru, cymharol ychydig o sylw a gafodd y dathliadau, ond mae'n ddiddorol nodi, serch hynny, bod amryw o gysylltiadau rhwng gogledd-ddwyrain Cymru ac astronomeg. Does dim angen crwydro ymhell yng nghyffiniau ardal Y Glannau i ddod o hyd i hanes dau berson oedd â chysylltiad â'r fro hon, dau berson a oedd, yn eu dydd, yn ffigyrau pwysig ym myd astronomeg.

John Silas Evans (1864-1953)
Yn 1887 y penodwyd John Silas Evans yn gurad yn Eglwyd y Plwyf, Diserth, swydd a gyflawnodd am dair blynedd cyn iddo gael ei benodi'n ficar corawl yng Nghadeirlan Llanelwy. O ddyddiau ei ieuenctid roedd Evans, a fagwyd ym Mhencarreg, Sir Gaerfyrddin, yn ymddidori yn y sêr ac erbyn diwedd ei oes cafodd ei arbenigrwydd a'i wybodaeth eu cydnabod trwy iddo gael ei ethol yn Gymrawd y Gymdeithas Seryddol Frenhinol. Yn ystod cyfnod a dreuliodd fel ficer Llanrhaeadr ym Mochnant (1909-1938) ceisiodd ennyn diddordeb ei blwyfolion yn y sêr trwy beintio nenfwd corff eglwys y plwyf yn las a gosod y sêr yn eu lle arno! Gwaetha'r modd, fe ddilewyd y gwaith a wnaeth pan gafodd yr eglwys ei thrin yn 1940.

Yn ystod ei gyfnod ym Mhowys, cyhoeddodd Evans gyfrol o'r enw 'Seryddiaeth a Seryddwyr', llyfr hynod o ddiddorol oedd yn crynhoi yr hyn a wyddai gwyddonwyr y cyfnod am y bydysawd.

Isaac Roberts (1829-1904)
Gŵr arall sydd â chysylltiad â'r fro hon ac sydd hefyd yn haeddu ei grybwyll yng nghyd-destun Blwyddyn Ryngwladol Seryddiaeth yw Isaac Roberts. Ym mhentref Y Groes, Dinbych, y cafodd ei eni, a bu yntau, fel Silas Evans, yn ymddiddori yn y ser trwy gydol ei oes. Wedi iddo ddod yn ŵr cyfoethog ym Mhenbedw a Lerpwl adeiladodd arsyllfa iddo'i hun a dechreuodd ddatblygu ei ddiddordeb trwy dynnu lluniau rhannau o awyr y nos. Erbyn heddiw mae'n cael ei ystyried yn un o arloeswyr pwysicaf astroffotograffiaeth ac ef oedd y person cyntaf i dynnu ffotograff llwyddiannus ac enwog o nifwl Andromeda, camp a roddodd iddo gryn enwogrwydd. Ar y pryd tybiai Roberts a'r rhan fwyaf o seryddwyr ei oes bod Andromeda yn rhan o'r Llwybr Llaethog.

Bu raid aros tan 1922-23 nes i'r Americanwr, Edwin Hubble (1889-1953) ddechrau defnyddio telesgop Mount Wilson cyn y sylweddolwyd bod y bydysawd yn fwy o lawer na'r Llwybr Llaethog a bod 2.5 miliwn o flynyddoedd golau yn gwahanu'r Llwybr Llaethog ac Andromeda.

Gan Gruff Roberts

0
C2 0
Pobol y Cwm 0
Learn Welsh 0
BBC - Cymru - Bywyd - Pobl - A-B


About the BBC | Help | Terms of Use | Privacy & Cookies Policy