BBC HomeExplore the BBC
Mae’r dudalen yma wedi cael ei harchifo ac nid yw’n cael ei diweddaru bellach. Mwy am dudalennau sydd wedi eu harchifo.

LLUN
17eg Tachwedd 2014
Hygyrchedd
Geiriau Yn Unig
Papurau Bro

BBC Homepage
BBC Cymru
BBC Lleol

CymruGoOrGoDdCanolDeOrDeDd
»

Gogledd Ddwyrain

Newyddion Lleol

Chwaraeon

Y Tywydd

Teithio

Digwyddiadau

Papurau Bro

Oriel yr Enwogion

Trefi

Hanes

Lluniau

Dweud eich dweud

BBC Vocab
OFF / I FFWRDD
» Turn ON
Troi YMLAEN
» What is VOCAB? Beth yw GEIRFA?
 

Ymateb

Cymorth

Wedi mwynhau'r ddalen hon?
Anfonwch hyn at gyfaill!

 
Y Glannau
Lladd Owain Lawgoch Cofio Owain Lawgoch a pharatoi Jeli
Ganol Awst eleni ymgasglodd dros 2,000 o Gymry a Ffrancwyr yn nhref Mortagne sur Gironde, rhyw 50 milltir i'r gogledd o Bordeaux, i gofio Owain Lawgoch.
Y Cymro a fu farw - a lofruddiwyd yn wir - pan oedd yn ymladd yn erbyn y Saeson ym myddin Ffrainc 625 o flynyddoedd yn ôl.

Dadorchuddiwyd cofeb newydd Owain ar fryncyn uwchlaw harbwr y dref. Dyma'r un y canodd I. D. Hooson iddo:

"Owain o hil Llywelyn Fawr
Owain y coch ei law;
Pennaeth y Gad a Gobaith ei Wlad
I Gymru mwy ni ddaw."

Nid oes cytundeb barn ar sut y cafodd Owain ei deitl - gwaed ei wrthwynebwyr ynteu clwyf ar ei law - ond yn bendant iawn gweithgarwch pur ddi-drais a'm trodd i yn llofrudd (llaw + rhudd, coch), sef hel mwyar duon.

Bu fy llaw dde i yn goch iawn ddeuddydd yn olynol ar ôl mwyara yn galed yn y bryniau uwchlaw Llangwyfan yn ystod y dyddiau fflat diddigwydd hynny sy'n dilyn wythnos yr Eisteddfod. Mor goch yn wir nes peri imi gofio am Macbeth yn dweud y byddai'r gwaed oedd ar ei ddwylo yn cochi'r moroedd mawr:

' .... the multitudinous seas incarnadine...", neu'n nes gartref - "Ni all yr holl foroedd byth olchi fy mriw....' Morgan Rhys.

Penderfynwyd yng nghanol y mieri mai jeli fyddai tynged y deunaw pwys a gasglwyd. Ni chymeraf arnaf fy mod yn llwyr ddeall y broses o droi'r mwyar yn jeli, oherwydd gwyliwr achlysurol oeddwn. Ond bu raid cael fy help i drefnu cyfarpar i gynnal tair congl y bagiau a hidlai'r gwlybwr coch i ddwy bowlen dros nos. At y fframwaith trithroed pwrpasol bu'n rhaid defnyddio treipod mawr y telisgop i gynnal yr ail hidlydd - a'r ffatri jam i gyd yn y gegin bach 'ma.

Wrth edrych ar yr anhrefn-dros-dro cofiwn fel y byddai Nain yn dweud, ar ddiwrnod golchi: "Mae'r tŷ^ 'ma fel tŷ^ Jeroboam fab Nebat", ac os byddai mewn hwyliau go lew, ychwanegai "... yr hwn a wnaeth i Israel bechu".

Erbyn hyn, 'yn yr oes oleuedig hon' fe ŵyr pawb nad cyfeirio at adeilad y mae'r adnod, ond yn hytrach at deulu a llinach a hil. Efallai fod palas Jeroboam yn lle tu hwnt o foethus a thaclus, ond yr oedd o a'i deulu yn griw digon amheus. Mewn sefyllfa o'r fath mae pobl y Sowth yn dweud bod lle yn sang-di fang. Ond o ble y daeth y fath ddywediad?

Troi i G.P.C. a gweld mai'r ffurf 'orau' yw sang-di fang, ond dim sôn am darddiad, a dyma ddechrau dyfalu. Fel rheol, pan fydd rhai yn cyfeirio at sefyllfaoedd eithafol, mae'r ansoddeiriau yn tueddu i fynd yn gableddus - ymgadwaf rhag rhoi enghreifftiau.

Ond yn wir i chi - ac yn enwedig os gwyddoch ychydig o Ffrangeg - mae 'sangdifang' yn cyfleu yn union seiniau Sang Diuin (Gwaed Dwyfol), ac oni chlywid milwyr a fu'n ymladd yn Ffrainc yn dweud pethau fel 'san-fatri-an' gan adleisio ca ne fait rien (beth yw'r ots, twt)?

Tybed nad llw rhyw hen filwyr crwydrol - un o fêts Owain Lawgoch efallai - a esgorodd ar y dywediad?

Aled Jones


0
C2 0
Pobol y Cwm 0
Learn Welsh 0
BBC - Cymru - Bywyd - Pobl - A-B


About the BBC | Help | Terms of Use | Privacy & Cookies Policy