BBC HomeExplore the BBC
Mae’r dudalen yma wedi cael ei harchifo ac nid yw’n cael ei diweddaru bellach. Mwy am dudalennau sydd wedi eu harchifo.

LLUN
17eg Tachwedd 2014
Hygyrchedd
Geiriau Yn Unig
Papurau Bro

BBC Homepage
BBC Cymru
BBC Lleol

CymruGoOrGoDdCanolDeOrDeDd
»

Gogledd Ddwyrain

Newyddion Lleol

Chwaraeon

Y Tywydd

Teithio

Digwyddiadau

Papurau Bro

Oriel yr Enwogion

Trefi

Hanes

Lluniau

Dweud eich dweud

BBC Vocab
OFF / I FFWRDD
» Turn ON
Troi YMLAEN
» What is VOCAB? Beth yw GEIRFA?
 

Ymateb

Cymorth

Wedi mwynhau'r ddalen hon?
Anfonwch hyn at gyfaill!

 
Y Gadlas
Capel Pandy Tudur Capel Pandy Tudur
yn gant oed

Chwefror 2008
Ym mis Mehefin eleni byddwn yn dathlu bod capel Pandy Tudur yn gant oed.

Hwn yw'r pedwerydd capel yn y pentref ac fe'i codwyd yn y blynyddoedd 1907-8.

Credir bod crefydd wedi cryfhau yn yr ardal o'r 1750au ymlaen, ac mewn llythyr ar 9 Mehefin, 1751, mae rheithor Llangernyw yn diolch i'r Parch Griffith Jones, Llanddowror, am y 'budd a'r bendithion gafodd ardal y Pandy', gan i un o'r ysgolion cylchynol fod yma am gyfnod byr.

Cynhaliwyd ysgol neu gyfarfodydd mewn aml i adeilad o gwmpas yr ardal a'r un enwocaf ohonynt oedd Tŷ'n Pant.

Y capel cyntaf oedd yr un a sefydlwyd ym Mhen y Fedw (neu Ben y Banc) - tŷ annedd oedd hwn mae'n bur debyg. Digon tlodaidd oedd yr adeilad gan i John Elias o Fôn ddweud wrth bregethu yno, na ddoi byth i bregethu i'r Pandy eto nes iddynt gael capel newydd, harddach.

Codwyd hwnnw, yr ail gapel, yn 1824, sef yr adeilad a elwir yn Hen Gapel heddiw. Yr oedd y capel hwn i fod yn ysgol hefyd.

Bu Diwygiad yn 1859 yng Nghymru, a dywedir bod seren gynffon anghyffredin wedi dangos yn yr awyr i gyfeiriad Bodrach.

Nodir mai dim ond yn ystod cyfnod y Diwygiad yr oedd y seren hon i'w gweld. Ni fu dylanwad y Diwygiad yn eithriadol yma, ond yn y flwyddyn ddilynol soniwyd am godi capel newydd, helaethach yn y Pandy. Yn sgil hynny fe drowyd yr ail gapel (Hen Gapel) yn dai annedd pan godwyd y trydydd capel yn 1864.

Adeiladwyd hwn ar safle presennol y capel. Ceir ychydig mwy o wybodaeth am yr adeilad hwn - wynebai o chwith i'r capel presennol, gyda'r pulpud rhwng y ddau ddrws yn nhalcen yr adeilad. (Os edrychir yn fanwl ar sylfeini'r capel ger y drws presennol, fe welir toriad yn y cerrig sy'n nodi lle'r oedd y ddau ddrws blaenorol.)

Rhwng y drysau a'r sedd fawr roedd mainc a chefn uchel iddi i gadw'r gwynt draw. Roedd yn y capel 'seddau dyfnion o dderw du, a drws ar bob sedd' ac roedd codiad o tua llathen o flaen i gefn y capel.

Rhwng y seddau hyn a'r sêt fawr roedd dwy fainc lle'r eisteddai'r plant i ddweud eu hadnodau. Byddai'n ddiddorol clywed os oes gan unrhyw un yn yr ardal wybodaeth bellach ynglŷn a'r capel hwn, neu lun ohono.

Bu trafodaeth ynglŷn a chodi pedwerydd capel o tua'r flwyddyn 1902 ymlaen, gan fod nam ar y waliau, ond ni ellid cytuno ynglŷn a'i leoliad, a rhoddwyd y syniad o'r neilltu dros dro. Yna, teimlwyd grym Diwygiad 04/05 yn y Pandy, a chynhaliwyd cyfarfodydd gweddi bob nos drwy'r gaeaf, gyda'r capel yn llawn.

Penderfynwyd unwaith yn rhagor godi capel newydd a phregethwyd am y tro olaf yn yr hen gapel ar Fawrth 31ain, 1907, gan addoli yn yr ysgol o hynny ymlaen. Pregethwyd yn y capel newydd am y tro cyntaf ar Fehefin 29ain y flwyddyn ganlynol.

Roedd y capel hwn yn adeilad hardd, ychwanegwyd festri helaeth ynghyd ac ystafell i'r blaenoriaid a chegin fechan. Cafwyd golau acetylene yn y capel, gydag adeilad bychan y tu allan i weithio'r golau hwn - galwyd hwn y 'cwt gola'!

Gweithiodd pawb 'heb neb yn tynnu'n groes', oherwydd 'yr oedd gan y bobl galon i weithio.' Dywedir hefyd yn adroddiad cyfrifon adeiladu'r capel, 'Credwn i ni gael arweiniad yr Arglwydd mewn modd neillduol at y gwaith, fel yr hen genedl gynt i adeiladu mur Jerusalem'.

Yn ôl un cofnod dywedir i'r festri gael ei chwblhau o flaen y capel, ond ni ellir bod yn sicr o hyn gan mai plentyn oedd y cofnodwr adeg yr adeiladu. Dywedir hefyd mai'r rheswm bod to'r capel mor uchel, oedd rhag ofn y byddai angen codi galeri rhyw ddydd.

Yr oedd gwerth yr adeilad newydd yn £1872.15.11 - swm enfawr yn y cyfnod hwn, yn enwedig i ardal fechan. Codwyd symiau mawr o arian gan bobl y Pandy a chysylltiadau o'r tu allan, ac fe werthwyd coed a seddau'r hen gapel (dywedir i'r rhan fwyaf o'r seddau gael eu gwerthu i ffermydd lleol - a oes rhai ohonynt yn dal ar gael heddiw?).

Cafwyd benthyciad o £1000, ymhen rhyw chwe blynedd roedd y ddyled wedi lleihau i £650. Felly mewn cyfnod byr roedd yr ardal wedi talu tua £1200 o gostau codi'r capel. Ni fedrwn heddiw ond edmygu'r ymdrech a'r aberth a fu i godi'r capel hwn.
Mererid Jones.


0
C2 0
Pobol y Cwm 0
Learn Welsh 0
BBC - Cymru - Bywyd - Pobl - A-B


About the BBC | Help | Terms of Use | Privacy & Cookies Policy