BBC HomeExplore the BBC
Mae’r dudalen yma wedi cael ei harchifo ac nid yw’n cael ei diweddaru bellach. Mwy am dudalennau sydd wedi eu harchifo.

LLUN
17eg Tachwedd 2014
Hygyrchedd
Geiriau Yn Unig
Hanes Lleol

BBC Homepage
BBC Cymru
BBC Lleol

CymruGoOrGoDdCanolDeOrDeDd
»

Gogledd Ddwyrain

Newyddion Lleol

Chwaraeon

Y Tywydd

Teithio

Digwyddiadau

Papurau Bro

Oriel yr Enwogion

Trefi

Hanes

Lluniau

Dweud eich dweud

BBC Vocab
OFF / I FFWRDD
» Turn ON
Troi YMLAEN
» What is VOCAB? Beth yw GEIRFA?
 

Ymateb

Cymorth

Wedi mwynhau'r ddalen hon?
Anfonwch hyn at gyfaill!

 
Lerpwl Adnabod Ardal Glannau Mersi a Manceinion
Bu Lerpwl a Manceinion yn ddinasoedd pwysig iawn i Gymry Cymraeg ar hyd y blynyddoedd. Dyma ychydig o hanes yr ardal.
Ni chlywodd unrhyw ddinas yn y byd i gyd fwy o Gymraeg ar eu strydoedd na chlywodd dinas Lerpwl yn yr oes aur o 1850 hyd 1902.

Dyma'r cyfnod y dylifodd yno y Cymry i bob galwedigaeth bosibl, meddygaeth, addysg, adeiladu, y gyfraith, byd masnach, a busnes hwylio yn y llongau, gweini yng nghartrefi'r cyfoethogion a gweithio ar y dociau a'r warws ac ati.

Pobl cefn gwlad oedd y mwyafrif mawr ohonynt o siroedd gogledd Cymru, ac mewn cyfnod byr fe gyfoethogodd llu ohonynt ym mhob ystyr. Daeth am y tro cyntaf erioed ddosbarth canol Cymraeg i fodolaeth, ac yn y cartrefi hyn y magwyd llu o bobl a ddaeth i gyfoethogi bywyd Cymru.

Dyma gefndir y bardd a'r dramodydd, John Saunders Lewis yn Seacombe a Wallasey, y bardd a'r ysgolhaig John Glyn Davies a'i frawd carismatig o heddychwr George M Ll Davies a anwyd yn ardal Toxteth, y ferch ddawnus o Lerpwl, Eirys Mary Lloyd Edwards (née Phillips), gwraig Syr Ifan ap Owen Edwards, sylfaenydd Urdd Gobaith Cymru, a llu o rai tebyg o ran cefndir ac ymroddiad. Bu pob un ohonynt mor arbennig yn hanes ein gorffennol.

Crisialodd John Glyn Davies y cefndir hwn yn un o'i gerddi, ac yn arbennig yn y pennill hwn:

Eneidiau anwyl, esmwyth oedd eich byd,
merch a cherbydau'n sgleinio yn yr heulwen,
heb brinder cyfoeth, pawb a'i gartref clyd,
a balchder byd oedd rhyngoch a'r ddaearen.

Sylwch ar ei ddisgrifiad o'r Cymry a adnabu J Glyn Davies yn Lerpwl ac Eglwys Gadeiriol y Cymry yn Princes Road rhwng 1890 a 1910, 'esmwyth oedd eich byd', a 'heb brinder cyfoeth'. Hwy oedd yn gyfrifol am gymaint o ymdrechion arwrol, fel:

1) cefnogi adeiladu canolfannau i'r Cymry trwy ddinas Lerpwl ac yn y pentrefi glofaol a'r trefi prysur diwydiannol ar gyrion y ddinas fel Ashton-in-Makerfield, Earlstown, St Helens, St Helens Junction, Huyton Quarry, Prescot, Widness, Runcorn, Heswall, West Kirby, Waterloo, a Southport

2) cynnal diwylliant Cymraeg byrlymus a fynegodd ei hun mewn eisteddfodau, corau a chyngherddau o bob math. Ceid Eisteddfod lewyrchus rhwng y ddwy ryfel byd yn Rock Ferry a Widness a deil y sôn am Eisteddfod y Glomen Wen ym Mhenbedw ac Eisteddfod y Plant yn Bootle.

Nid rhyfedd o gwbl i'r Eisteddfod Genedlaethol ymweld â Glannau Mersi bum gwaith, yn 1878 a 1884, 1900, 1917 (Eisteddfod y Gadair Ddu) a 1929. Daeth Lerpwl yn gyfystyr ag eisteddfodwyr pybyr fel Peter William (Pedr Hir) a J O Williams (Pedrog) ac yn ddiweddarach meddyg y galon, Dr Emyr Wyn Jones a fu yn Dderwydd Gweinyddol Gorsedd y Beirdd. Deuai'r beirdd fel Cynan yn eu tro am ymgynghoriad ato yn Lerpwl pan oedd y Cyfarwyddwr Astudiaethau'r Galon ym Mhrifysgol Lerpwl. O 1973 i 1976 ef oedd Cadeirydd Cyngor yr Eisteddfod Genedlaethol ac ef oedd Llywydd Llys yr Eisteddfod o 1983 i 1986.

Lerpwl a'r ddrama Gymraeg
Bu Lerpwl yn bwysig yn hanes y ddrama Gymraeg, wedi'r cyfan un o blant y Glannau ydyw prif ddramodydd y Gymraeg, Saunders Lewis ac yn ei gyfnod ef ar y Glannau ceid deugain a mwy o gwmnïau drama amatur Cymraeg yn cyfarfod ar hyd y flwyddyn ac yn perfformio i gynulleidfaoedd niferus.

Un o wŷr amlwg yr agwedd hon ar ein diwylliant oedd John J. Williams (1884-1950), Penbedw. Astudiodd ef bob agwedd ar dechneg y theatr, a chafodd Cymry'r Glannau ei arweiniad pan ddaeth yn 1930 yn arolygydd ysgolion Penbedw. Yr oedd yn sosialydd Cristionogol Cymreig, a bu'r Glannau yn ffodus ohonynt hwy hefyd dros y blynyddoedd heb anghofio gwŷr amlwg yr holl bleidiau. Ar y Glannau y dymunodd y Ceidwadwr rhadlon, Geraint Morgan dreulio'i ddyddiau.

3) hybu cyhoeddi yn Gymraeg, yn newyddiaduron, cylchgronau a Yr Angor sy'n bodoli ers 1979 yw'r enghraifft gyfoes. Ond nid yw yn yr un byd â'r newyddiadur wythnosol fel Cymro Isaac Foulkes ac yna o 1906 hyd 1939 Y Brython (gweledigaeth Hugh Evans, awdur y clasur Cwm Eithin a gafodd olygyddiaeth nodedig gan J H (J Aitsh) Jones a Gwilym R Jones, un yn llenor unigryw a'r llall yn gynganeddwr medrus.

Cymry Manceinion
Y mae'r ardal y gwasanaetha papur bro Yr Angor wedi ehangu ers 1996 pan ddaeth Cymry Manceinion a'r cylch yn rhan o'r dalgylch. Bu eiddigedd cyson ym myd masnach rhwng y ddwy ganolfan ond llwyddodd Yr Angor i uno Cymry alltud y ddwy ddinas fel yn hanes Glannau Mersi. Y mae gan Gymry Manceinion a'r dinasoedd cyfagos eu hetifeddiaeth a'u hanes.

Heddiw y mae canolfannau Cymry Manceinion wedi eu canoli ar bedair cymuned, sef Moxton a Salford, Didsbury a Cheadle Hulme, Altrincham a Warrington, ac fe ddaw'r Cymry at ei gilydd yn y gaeaf i ganol dinas Manceinion i'r Gymdeithas Gymraeg i gyngherddau, a deil yr eisteddfod a'r ddrama i gael cefnogaeth yn Didsbury.

Y mae'r ddwy ardal fel y'i gilydd yn llwyddo i drosglwyddo i'r to sy'n codi ymwybyddiaeth bendant o beth yw bod yn aelod o genedl y Cymry. Clywir plant a ieuenctid yn siarad Cymraeg ac yn defnyddio'r iaith mewn cyfarfodydd amrywiol. Gwneir ymdrech i'w cefnogi i dreulio cyfnod byr yn y bröydd Cymraeg a'u cael ynghyd i gyfarfodydd Gŵyl Ddewi.

Gwneir llawer iawn o'r Ŵyl honno ar hyd y cenedlaethau. Ceir Cinio Gŵyl Ddewi ym Manceinion a Phenbedw ac yn ninas Lerpwl fe gynhaliwyd pump o giniawau yn y flwyddyn 2005. Caed dau o'r ciniawau ysblennydd yma yng ngwesty'r Adelphi yng nghanol y ddinas, un yng ngwesty'r Marlborough yn ardal Waterloo, gogledd y ddinas, ac un arall yng ngwesty'r Marina ar lan yr afon Merswy. Caiff pedwar o'r pump cyfarfod gŵr neu wraig wadd, rhan amlwg o Gymry fel eleni clywsom Dei Tomos o'r BBC a Dafydd Wigley cyn aelod Seneddol Arfon yn ein hysbrydoli.

Y mae cryn fynd a dod o hyd o blith y Cymry i'r ardal, sef i Lerpwl a Manceinion a'r cyffiniau, yn arbennig i'r ysbytai i'r carchardai ac i'r prifysgolion a'r colegau. Dyna pam y bu'n ofynnol sefydlu Caplaniaeth Cymry Glannau Mersi yn 1984 i ofalu ar ôl y rhai a ddaw dros dro i'r sefydliadau a nodwyd.

Y mae pêl-droed yn dal bob Sadwrn i ddenu Cymry i'r dinasoedd hyn, i weld naill ai Tranmere ym Mhenbedw neu Lerpwl a Everton drws nesaf i'w gilydd yn ardal Anfield, neu deithio i wylio Manceinion Unedig neu'r Ddinas, Manchester United yn atynfa fawr.

Ni ddylid anghofio'r Amgueddfeydd, canolfannau siopau fel yr enwog Traford ym Manceinion a Cheshire Oaks ger Ellesmere Port (tref arall lle bu'r Cymry'n amlwg), y clybiau a'r theatrau a Neuadd y Ffilharmonig lle y bydd Undeb Gorawl Cymry-Lerpwl yn cynnal rhai o'u cyngherddau uchelgeisiol.

Ar ddechrau Mehefin 2005 y dychwelodd y côr o daith i'r Almaen. Cofiwn hefyd am rasys ceffylau nodedig ar gae Aintree bob gwanwyn yng ngogledd ddwyrain y ddinas. Er bod niferoedd y Cymry yn nhalgylch yr Angor wedi lleihau yn ddirfawr ers yr oes aur, y mae'r rhai sydd yn dal i fyw yma yn cymryd eu cefndir a'u diwylliant o ddifrif ac eisoes yn paratoi rhaglen wych o Wythnos y Cymry ar gyfer 2008 pan fydd Lerpwl yn Ganolfan Diwylliant Ewrop i gyd. Dewch yno i fwynhau'r wledd (1 Mawrth - 8 Mawrth, 2008).

D.Ben Rees



Cyfrannwch
Cyfrannwch i'r dudalen hon!

Nid ydym yn derbyn sylwadau ar gyfer y dudalen hon bellach.


0
C2 0
Pobol y Cwm 0
Learn Welsh 0
BBC - Cymru - Bywyd - Pobl - A-B


About the BBC | Help | Terms of Use | Privacy & Cookies Policy