Cân werin

In order to see this content you need to have both Javascript enabled and Flash installed. Visit BBC Webwise for full instructions

Last updated: 12 October 2010

Meredydd Evans yn canu cân ychen draddodiadol o Forgannwg

Geirfa

  • marsiandiaeth
  • porthmon (porthmyn)
  • cwyd
  • tiwnio
  • llwyn
  • brefu
  • rhodio

Gwrando a deall

Mae deall iaith caneuon yn gallu bod yn anodd. Fodd bynnag, y rhai hawsaf eu deall yw caneuon gwerin digyfeiliant. Cyn edrych ar y geiriau ysgrifenedig, gwrandewch ar y gân a cheisiwch ateb y cwestiynau yma:

  1. Sut mae'r tywydd ar ddechrau'r gân?
  2. Beth mae'r bardd yn gallu ei glywed?
  3. Beth mae rhaid iddo ei wneud am un o'r gloch?
  4. Pryd mae'r da am gael eu godro?
  5. Pa sŵn mae'r da yn ei wneud?
  6. Pa dymor yw hi yn y pennill olaf?
  7. Beth mae'r bachgen am ei wneud?

Iaith

a) Yn y gân mae sôn am y da yn brefu a'r gwcw'n tiwnio. Pa sŵn mae'r anifeiliaid hyn yn ei wneud? Pa 3 sy'n brefu?

tarw gwichian
dafad mewian
ceffyl brefu
mochyn cyfarth
buwch clwcian
llygoden brefu
ci rhuo
cath brefu
gafr gweryrru
iâr rhochian

b) Sylwch ar y llinell, 'Fe ddaeth y da i'w godro gan frefu dros y lle'.

Rydyn ni'n defnyddio 'gan' i gyfeirio at rywbeth sy'n cyd-ddigwydd â'r ferf yn y prif gymal. Cysylltwch y rhain:

Cerddodd Dewi i'r ysgol. Canodd yn uchel.
Neidiodd y plant i mewn i'r llyn. Gweiddon nhw'n gyffrous.
Aeth Mari i'r gwely. Roedd hi'n crio yn ei thymer.
Yfodd y dyn ei de. Roedd e'n darllen y papur.
Mae Elwyn yn cerdded i'r ysgol. Mae e'n chwibanu.
Aethon nhw heibio. Roedden nhw'n gweiddi ar y plant eraill.

c) Mae'r ymadroddion canlynol i gyd yn gywir. Dysgwch nhw! Ond beth sy'n rhyfedd amdanyn nhw?:

  • noson braf
  • nos da
  • wythnos diwethaf
  • am byth

ch) Mae rhai amrywiadau rhwng de a gogledd yn yr eirfa. Pa eiriau sy'n cyfateb yn y ddwy golofn?

De Gogledd
cadno mai
cer dwad
dere isio
hogyn llwynog
gyda tyrd
mo'yn dos
dod efo
taw bachgen

Tafodaith

Pa nodweddion sy'n awgrymu bod y gân yn perthyn i Forgannwg? Ar ôl gwneud yr ymarfer uchod, oes un gair rydych yn synnu ei glywed yn y fersiwn hwn o gofio mai cân o dde Cymru yw hon?

O! Mari, Mari cwyd, mae heddiw'n fore mwyn, Mae'r adar bach yn tiwnio a'r gwcw yn y llwyn. Hw mla'n! Hw mla'n! Hw!

O! Mari lân dy foch, mae nawr yn un o'r gloch, Mae'n bryd i mi gael cinio ac amser bwydo'r moch. Hw mla'n! Hw mla'n! Hw!

O! Mari tyrd sha thre, mae wedi amser te, Fe ddaeth y da i'w godro gan frefu dros y lle. Hw mla'n! Hw mla'n! Hw!

O! Mari, daeth yr haf, mae heno'n noson braf, Addoi di ma's i rodio oddi yma i Ffynnon Taf? Hw mla'n! Hw mla'n! Hw!

Ymadroddion

  • mae'n bryd i mi
  • mae'n hen bryd iddo fo
  • mae'n well i ni

Ysgrifennu

  1. Fy hoff gân.
  2. Cymru - Gwlad y gân? Trafodwch.

Trawsgrifiad

Dyma i chi olwg ar wartheg wrth eu gwaith yn hytrach nag fel marsiandïaeth y porthmon.

O! Mari, Mari cwyd, mae heddiw'n fore mwyn, Mae'r adar bach yn tiwnio a'r gwcw yn y llwyn. Hw mla'n! Hw mla'n! Hw!

O! Mari lân dy foch, mae nawr yn un o'r gloch, Mae'n bryd i mi gael cinio ac amser bwydo'r moch. Hw mla'n! Hw mla'n! Hw!

O! Mari tyrd sha thre, mae wedi amser te, Fe ddaeth y da i'w godro gan frefu dros y lle. Hw mla'n! Hw mla'n! Hw!

O! Mari, daeth yr haf, mae heno'n noson braf, Addoi di ma's i rodio oddi yma i Ffynnon Taf? Hw mla'n! Hw mla'n! Hw!

Noder

Nod y trawsgrifiadau hyn yw adlewyrchu'n gywir yr hyn a glywir ar y crynoddisgiau. Nid yw siaradwyr y Gymraeg, yn fwy na siaradwyr unrhyw iaith arall, yn llefaru'n ramadegol gywir bob amser ac oherwydd hynny ceir enghreifftiau o iaith wallus. Gall y rhain fod yn adnodd gwerthfawr i'r tiwtor ac yn brawf i'r dysgwr nad yw gwneud camgymeriadau yn rhwystr bob amser i gyfathrebu effeithiol. Ar dro, gellir tynnu sylw at wall a manteisio arno i danlinellu ambell bwynt. Greddf y tiwtor a'i adnabyddiaeth o'i ddosbarth fydd yn penderfynu pryd y dylid gwneud hyn ai peidio.


Gwefannau Dysgu Cymraeg

Big Welsh Challenge

Cwrs Cymraeg rhyngweithiol arlein mewn fformat opera sebon sy'n addas ar gyfer dechreuwyr.

Catchphrase

Ystod eang o adnoddau ar gyfer pob lefel o ddysgu Cymraeg.

Colin & Cumberland

Delfrydol ar gyfer dechreuwyr pur yr iaith Gymraeg.

Ieithgi

Rhugl yn y Gymraeg? Rho gynnig ar her gloywi iaith Ieithgi!

Pigion Radio Cymru

Podlediad o uchafbwyntiau wythnosol ar gyfer dysgwyr Cymraeg.

RAW Cymru

Llwyth o gemau geiriau i wella dy sgiliau darllen ac ysgrifennu.

Llywio drwy’r BBC

BBC © 2014 Nid yw'r BBC yn gyfrifol am gynnwys safleoedd allanol.

Mae'r dudalen hon yn ymddangos ar ei gorau mewn porwr cyfoes sy'n defnyddio dalennau arddull (CSS). Er y byddwch yn gallu gweld cynnwys y dudalen hon yn eich porwr presennol, fyddwch chi ddim yn cael profiad gweledol cyflawn. Ystyriwch ddiweddaru'r porwr os gwelwch yn dda, neu alluogi dalennau arddull (CSS) os yw'n bosib i chi wneud hynny.