BBC HomeExplore the BBC
Mae’r dudalen yma wedi cael ei harchifo ac nid yw’n cael ei diweddaru bellach. Mwy am dudalennau sydd wedi eu harchifo.

LLUN
17eg Tachwedd 2014
Hygyrchedd
Geiriau Yn Unig
Papurau Bro

BBC Homepage
BBC Cymru
BBC Lleol

CymruGoOrGoDdCanolDeOrDeDd
»

De Orllewin

Newyddion Lleol

Chwaraeon

Y Tywydd

Teithio

Bywyd Bro

Digwyddiadau

Trefi

Papurau Bro

Oriel yr Enwogion

Hanes

Lluniau

Natur

Gwegamerâu

Eich Llais

BBC Vocab
OFF / I FFWRDD
» Turn ON
Troi YMLAEN
» What is VOCAB? Beth yw GEIRFA?
 

Ymateb

Cymorth

Wedi mwynhau'r ddalen hon?
Anfonwch hyn at gyfaill!

 
Y Lloffwr
Trefdraeth heddiw Pont Trefdraeth
Hydref 2003
Wrth sefyll ar y bont yn Nhrefdraeth, ac edrych lawr yr afon, anodd yw ystyried eich bod yn edrych ar un o leoliadau gwaith mwyaf prysur yn y wlad rhyw ddwy ganrif yn ôl.

'Roedd yna nifer o ddiwydiannau yn gweithio o fewn y ganllath sgwâr i lawr o'r bont. Hawdd hefyd byddai cymeryd yn ganiataol fod y bont wedi ei lleoli lle mae nawr, ac ei bod wedi bod yno ers canrifoedd lawer o flynyddoedd - ond anghywir byddai hyn.

Tua pum can mlynedd yn ôl 'roedd Trefdraeth yn un o'r trefydd pwysicaf yn y wlad - llawer iawn yn bwysicach nag Abergwaun, marchnad swmpus, porthladd pwysig a phrysur gyda llongau yn marchnata 'nôl ag ymlaen o Drefdraeth i Fryste -mewnforio glo a chwlwm, cerrig calch - a'r maes amaethyddol yn llewyrchu yng nghefn gwlad o gwmpas y dre.

Hyd at ddiwedd y pymthegfed ganrif, mae'r hanesydd George Owen o Henllys yn sôn fod pont wedi ei adeiladu yn agos i'r lleoliad presennol gyda chwech arch iddi, a'r tebyg yw ei bod wedi ei gwneud o bren. Tua'r adeg yma, dyma'r sweating sickness yn bwrw'r dref. Fe laniodd y clefyd yn Aberdaugleddau yn 1483 a dywedwyd ar y pryd fod y clefyd yn effeithio ar y Saeson yn unig ond erbyn cyrraedd Trefdraeth, 'roedd y clefyd yn ddi-drugaredd.

Bu farw dwsinau o drigolion Trefdraeth, a cnociwyd ei chalon allan o'r dref. Meddyliodd trigolion Trefdraeth fod y clefyd difrifol yma wedi dod i'r dref o'r Morfa, ac er mwyn rheoli gwasgariad y clefyd, difwyd y bont, ac am rhyw bedwar can mlynedd, bu Trefdraeth heb bont. Yr unig ffordd i groesi'r afon oedd ar y stepping stones a osodwyd rhyw hanner canllath ochr ucha'r bont (ac maent i'w gweld yno hyd at heddiw), neu ar y fferi a rheolwyd gan nifer o fenywod.

Am flynyddoedd rheolwyd y fferi gan Mali'r Cwch, ac yna gan Mam a'i merch Elizabeth a Hannah Davies, nes agor y bont newydd tua 1893. Os edrychwn ar fapiau'r Ordnance Survey am y flwyddyn 1888, fe welwn mai dim ond rhyd sydd yn cael ei ddangos yma ar yr adeg hyn.


Trefdraeth y gorffennol
Trefdraeth y gorffennol
Mae'r stori drist yn cael ei adrodd o dro i dro am John Laugharne, un o weithwyr bu'n gweithio ar y fferm, Berry Hill. Gorchmynwyd ef rhyw ddydd i fynd â cart a cheffylau i Harbwr Abergwaun i nôl adnoddau ar y fferm. Rhaid cofio yr adeg hynny, 'roedd y porthladd yn y cwm yn Abergwaun. Bu rhaid amseru ei daith fel y byddai'r llanw allan, a'r cerbyd yn galled croesi'r afon yn ddiogel.

Fe aeth pob peth yn iawn, ond ar ei ffordd yn ôl o Abergwaun, penderfynodd John Laugharne dorri ei syched yn y Llew Aur. Bu'n mwynhau'r cwmni a'r cwrw cyn ail ddechrau ei daith yn ôl i'r fferm. Erbyn hyn, roedd y llanw i fewn yn sylweddol, a'r dwr braidd yn ddwfn. Amser cyrhaeddodd yn ôl, dim ond y ceffylau a'r cart, a'r llwyth oedd i'w gweld,- dim sôn am John Laugharne, ac erbyn hyn, yr oedd yn dywyll.

Y bore wedyn, amser aeth ei gyflogwyr i chwilio amdano, cawsant ei gorff wedi boddi wrth ymyl y dwr. 'Rwyn ddyledus i Mr. Wm. Lewis o'r Dinas am y stori honno.

Fe sylweddolwyd fod gwir angen Pont newydd ar bobl Trefdraeth; ac fe aeth Dr.David Havard, y cynghorydd lleol (tad Dr. Dai) ati o ddifri. Amcangyfrifwyd y byddai'r bont yn costio tua £1,400. Ffurfiwyd Pwyllgor y Bont yn 1891, ac yna addawyd £566 o blwyf Nanhyfer, £148 o Drefdraeth, £20 o Drewyddel, gyda £169 o'r cylch cyfagos.

Cyflwynwyd cais i'r Cyngor Sir gan Dr. Havard - cais am arian i fyny at £700 tuag at y gost, ac yn y diwedd cytunwyd ar y ffigwr yma. Adeiladwyd y bont gan y Meistri Clifford & Sampson Morgan o Hwlffordd gyda'r Meistri Pierson o Lundain yn gwneud y gwaith haearn. Danfonwyd yr haearn ar y rheilffordd, a cytunwyd y dylai'r gweithwyr gael 2 neu 3 peint o gwrw yr un ar ôl gorffen y gwaith. Yna agorwyd y bont ym 1893, bont oedd i bara ychydig dros gan mlynedd.

Martin Lewis


0
C2 0
Pobol y Cwm 0
Learn Welsh 0
BBC - Cymru - Bywyd - Pobl - A-B


About the BBC | Help | Terms of Use | Privacy & Cookies Policy