BBC HomeExplore the BBC
Mae’r dudalen yma wedi cael ei harchifo ac nid yw’n cael ei diweddaru bellach. Mwy am dudalennau sydd wedi eu harchifo.

LLUN
17eg Tachwedd 2014
Hygyrchedd
Geiriau Yn Unig
Oriel yr Enwogion

BBC Homepage
BBC Cymru
BBC Lleol

CymruGoOrGoDdCanolDeOrDeDd
»

De Ddwyrain

Newyddion Lleol

Chwaraeon

Y Tywydd

Teithio

Digwyddiadau

Papurau Bro

Trefi a dinasoedd

Oriel yr Enwogion

Hanes

Lluniau

Gwegamerâu

Eich Llais

BBC Vocab
OFF / I FFWRDD
» Turn ON
Troi YMLAEN
» What is VOCAB? Beth yw GEIRFA?
 

Ymateb

Cymorth

Wedi mwynhau'r ddalen hon?
Anfonwch hyn at gyfaill!

 
Llên
Geiriadur Prifysgol Cymru, y bu T.J.Morgan yn gweithio arno
T. J. Morgan

Ganwyd: 1907

Magwyd: Ynys-y-mwn ym mhentref Y Glais, ger Abertawe

Addysg: Coleg Prifysgol Abertawe a Choleg Prifysgol, Dulyn


Ysgolhaig ac ysgrifwr

Ysgolhaig ac ysgrifwr oedd T. J. Morgan. Ei waith ysgolheigaidd pwysicaf yw ei gyfrol Y Treigladau a'u Cystrawen, a gyhoeddwyd ym 1952, ac sydd erbyn hyn yn lyfr eithaf prin.

Dyma'r astudiaeth fwyaf manwl ac awdurdodol o'r pwnc.

Ar ben hynny, ac ar y cyd â'i fab Prys Morgan, Athro Hanes ym Mhrifysgol Abertawe, cyhoeddodd gyfrol ar gyfenwau Cymreig, sef Welsh Surnames (1985).

Ganwyd Thomas John Morgan yn Ynys-y-mwn ym mhentref Y Glais, ger Abertawe, ym 1907, i deulu o weithwyr diwydiannol.

Fe'i addysgwyd yng Ngholeg Prifysgol Abertawe, a Choleg Prifysgol, Dulyn.

Dechreuodd ei yrfa academaidd yn ddarlithydd yn Adran y Gymraeg, Coleg y Brifysgol, Caerdydd, ac yna, wedi cyfnod yn was sifil yn ystod yr Ail Ryfel Byd, fe'i penodwyd yn Gofrestrydd Prifysgol Cymru ym 1951.

Dychwelodd i Abertawe ym 1961 yn Athro'r Gymraeg, a bu yn y swydd honno nes iddo ymddeol.

Rhodri Morgan, Prif Weinidog Llywodraeth y Cynulliad Cenedlaethol, yw ei fab arall. Yn Llandeilo Ferwallt mae cartref y teulu.

Gwaith golygyddol

Ym 1946 penodwyd T. J. Morgan yn gyd-olygydd y cylchgrawn Y Llenor, ac yn ddiweddarach yn olygydd.

Ym 1955 golygodd rifyn arbennig er cof am sylfaenydd y cyfnodolyn a oedd wedi marw ym 1954.

Roedd T. J. Morgan yn gyfaill agos i W. J. Gruffydd ac yn gyfarwydd â chymlethdod ei feddwl: cyfrannodd fonograff gwerthfawr ar Gruffydd i'r gyfres Writers of Wales ym 1970.

Y Llenor oedd prif cylchgrawn y cyfnod o 1922 hyd 1955 ac roedd T. J. Morgan yn rhan annatod o'i lwyddiant.

Pwysigrwydd ei wreiddiau

Fel ysgrifwr roedd T. J. Morgan yn hoff iawn o ddychwelyd i Gwm Tawe am ei ddeunydd, ac ymddiddorai yn nhafodiaith, hiwmor a llên gwerin yr ardal.

Mae ei gyfrolau cyntaf o ysgrifau, Dal Llygoden (1937), Trwm ac Ysgafn (1945) a Cynefin (1948), yn gyforiog o'r cyffyrddiadau ysgafn sy'n nodweddu ei waith: dyn â hiwmor ffraeth ydoedd, a welodd ochr eironig popeth.

Aeth ymlaen i gyhoeddi pedair cyfrol bellach: Amryw Flawd (1966), Dydd y Farn (1969), Hirfelyn Tesog (1969) a Diwylliant Gwerin (1972).

Mae'n hen bryd i rywun paratoi detholiad o'i ysgrifau gorau, oblegid ysgrifennodd Gymraeg caboledig dros ben. Cyhoeddodd hefyd gasgliad dan y teitl Ysgrifau Llenyddol (1951), sy'n dangos ei ymwybod eang catholig, ei ddiddordeb byw yn y celfyddydau cain a'r un meddwl gwibiog a oedd yn gallu trafod pethau cartrefol gyda'r un angerdd ag a drafodai pethau esthetig.

Bu farw T. J. Morgan ym 1986. Fe'i coffheir, ymhlith eraill, gan ffynnon ym Mhontardawe.

Meic Stephens


Cyfrannwch

David Williams, Aberystwyth
Mr JDR Thomas, gynt o Wynfe, Sir Gaerfyrddin: Dw'i ddim yn credu, mewn gwirionedd, y byddai unrhyw un sydd yn llinach teulu Cwmcile Fach, ym mhlwyf Llangyfelach, (teulu a chwaraeodd ran mor amlwg yn nherfysgoedd Beca), fel yr oedd Mrs Huana Morgan, yn gwerthfawrogi telegram mawr na bach oddi wrth na brenhines na theyrn o unrhyw fath. Mi ddylech fod wedi ei hadnabod yn well na hynny!

JDR THOMAS, Gresford a Gynt o Gwynfe Sir GAR
TJ a rhoddod y llythyr i mi yn 1947 â'r newydd fod Prifysgol Caerdydd yn bwriadu fy nghalw 'nôl i'r Brifysgol o dan Cynllun Dosbarth B allan o'r fyddin, ac felly na fyddai synwyr i mi ddychwelyd 'nôl i India!

Blin gennym 'nawr glywed am farwolaeth ei briod a hithau wedi cyrraedd yr oedran aeddfed o 99, ond ychydig yn brin o'r TELEGRAM MAWR oddi wrth Y Frenhines. Bendith a chydymdeimlad dwys i'w meibion Rhodri a Prys - y ddau a gofiwn amdanynt yn ddisgyblion Ysgol Sul yn y Tabernal Caerdydd tua 1950.

JDR.


Ychwanegwch eich sylwadau i'r dudalen fan hyn:
Enw a lleoliad (e.e. Angharad Jones o Gasnewydd):

Sylw:




Mae'r BBC yn cadw'r hawl i ddewis a golygu sylwadau. Darllenwch sut i wneud y siwr caiff eich sylwadau eu cyhoeddi. I anfon cyfraniad mwy, cysylltwch â ni.


0
C2 0
Pobol y Cwm 0
Learn Welsh 0
BBC - Cymru - Bywyd - Pobl - A-B


About the BBC | Help | Terms of Use | Privacy & Cookies Policy