BBC HomeExplore the BBC
Mae’r dudalen yma wedi cael ei harchifo ac nid yw’n cael ei diweddaru bellach. Mwy am dudalennau sydd wedi eu harchifo.

LLUN
17eg Tachwedd 2014
Hygyrchedd
Geiriau Yn Unig
Oriel yr Enwogion

BBC Homepage
BBC Cymru
BBC Lleol

CymruGoOrGoDdCanolDeOrDeDd
»

De Ddwyrain

Newyddion Lleol

Chwaraeon

Y Tywydd

Teithio

Digwyddiadau

Papurau Bro

Trefi a dinasoedd

Oriel yr Enwogion

Hanes

Lluniau

Gwegamerâu

Eich Llais

BBC Vocab
OFF / I FFWRDD
» Turn ON
Troi YMLAEN
» What is VOCAB? Beth yw GEIRFA?
 

Ymateb

Cymorth

Wedi mwynhau'r ddalen hon?
Anfonwch hyn at gyfaill!

 
Bywyd Cyhoeddus
Gwynfor Evans
Gwynfor Evans

Ganwyd: 1 Medi 1912

Magwyd: Y Bari


Troi Plaid Cymru yn rym gwleidyddol

"Mae Prydeindod yn gyfystyr â Seisnigrwydd sy'n ymestyn y diwylliant Seisnig dros yr Albanwyr, y Cymry a'r Gwyddelod."

Wyddech chi? : Er iddo hyfforddi'n gyfreithiwr, garddwr masnachol oedd Gwynfor Evans tan ei ymddeoliad.

Ychydig iawn o bobl sydd wedi gwneud mwy na Gwynfor Evans i hyrwyddo achos cenedlaetholdeb, yr iaith a'r diwylliant gan sicrhau eu goroesiad i'r 21ain ganrif.

Yn fab i siopwr mawr yn y Bari fe fagwyd Gwynfor Evans yn yr hen Sir Gaerfyrddin. Er hynny, roedd yn 18 oed cyn iddo ddechrau dysgu Cymraeg.

Dechreuodd ei weithgarwch gwleidyddol yn y coleg pan sefydlodd gangen o Blaid Cymru. Yn heddychwr a Christion o argyhoeddiad dwfn, gwrthododd ymuno â'r lluoedd arfog yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Yn 1945 etholwyd Dr Evans yn Llywydd Plaid Cymru a bu'n flaenllaw iawn yn ymgyrchoedd ei Blaid i geisio ennill llywodraeth i Gymru ac i rwystro cynlluniau Cyngor Lerpwl rhag boddi Capel Celyn a chreu cronfa ddŵr yno.

Er na lwyddodd i rwystro cynlluniau Bessie Bradock a'i chriw, roedd ei amlygrwydd yn gymorth iddo gael ei ddewis yn Aelod Seneddol cyntaf Plaid Cymru pan enillodd sedd Caerfyrddin mewn is-etholiad yn 1966 er mawr syndod i lawer.

Roedd y canlyniad yn sioc enfawr i'r byd gwleidyddol a'r Llywodraeth Lafur yn arbennig a sylweddolodd fod twf cenedlaetholdeb yn fygythiad i'w grym nhw yng Nghymru.

Fe gollodd Gwynfor Evans ei sedd yn 1970 ond llwyddodd i adennill y sedd yn 1974 cyn colli eto yn 1979. Ond fe brofodd yn fuan iawn fod ganddo rym y tu allan i'r senedd.

Yn 1980, fe gododd ofn a dychryn ymhlith llawer pan addawodd y byddai'n ymprydio hyd at farwolaeth os na fyddai'r Llywodraeth Geidwadol newydd yn newid ei meddwl a sefydlu sianel Gymraeg newydd. Ond ar yr unfed awr ar ddeg, fe newidiodd Margaret Thatcher ei meddwl a rhoi caniatâd i sefydlu'r Sianel.

Rhoddodd Dr Evans y gorau i Lywyddiaeth Plaid Cymru yn 1981 a mynd ati i sgwennu, gan gynnwys fersiynau Cymraeg a Saesneg o'i hunangofiant.

Ar ei ben blwydd yn 90 oed yn 2002, derbyniodd deyrngedau lu gan gynnwys Llywydd Plaid Cymru ar y pryd, Ieuan Wyn Jones.

Roedd ysbrydoliaeth ac arweiniad Gwynfor ar hyd y blynyddoedd yn ei wneud yn un o'r Cymry mwyaf mewn unrhyw gyfnod o hanes Cymru.

Bu farw Gwynfor Evans yn 92 mlwydd oed ar Ebrill 21, 2005 yn ei gartref Talar-wen ym Mhencarreg.

Ei funud fawr: Ennill is-etholiad Caerfyrddin yn 1966 er roedd ei fygythiad i ymprydio hyd angau yn unigryw gan iddo orfodi Margaret Thatcher o bawb i newid ei meddwl!


0
C2 0
Pobol y Cwm 0
Learn Welsh 0
BBC - Cymru - Bywyd - Pobl - A-B


About the BBC | Help | Terms of Use | Privacy & Cookies Policy