bbc.co.uk
Home
Explore the BBC

LLUN
17eg Tachwedd 2014
Hygyrchedd
Geiriau Yn Unig
BBC Cymru'r Byd


A-Y | Chwilota
Y Diweddaraf

Newyddion

Chwaraeon

Y Tywydd

Radio Cymru yn fyw
Safleoedd



BBC Homepage

Cymru'r Byd
» Straeon
Wythnos o Feddwl
Meddygol
Llythyrau
Miss Jones

Gwnewch

Amserlen teledu

Amserlen radio

E-gardiau

Arolwg 2001

Gwybodaeth

Ymateb


Taid Peg mochyn
a phedol


Katherine O'Brien o Drawsfynydd yn cofio ei thaid, y gof

Mawrth 2003

Hen ffordd o fyw sydd wedi darfod
Ffôr bei ffôr, cwadbeic, modem ac e-bost, dyna eirfa'r oes hon - ond cofiaf amser pan oedd yr eirfa'n un dra gwahanol, swch, cwlltwr, hoelion rhew, peg mochyn a phedol - dyna iaith fy nhaid, Robert Owen (1865 - 1943), Pen-gof Trawsfynydd.

Toriad naturiol mae'n debyg, yn hytrach nac ymdrech dyn a achosodd i'r garreg ar odre'r wal gymryd ffurf cadair, ond 'roedd yn orsedd i'r dim er mwyn eistedd ar gyfer yr hofel i wylio Taid yn pedoli, gydag arogl carn ceffyl yn llosgi yn llenwi fy ffroenau.

Yr efail

Gefail Robert Owen, Tan y Fynwent, Trawsfynydd, ydoedd - adeilad unllawr o garreg a tho llechi, gyda mynediad iddo drwy ddrws stabl. Tu allan, wrth ochr chwith y drws 'roedd casgen fawr bren a phibell o'r lander iddi er mwyn casglu dwr glaw. Ochr arall i'r drws oedd ffenestr adeiniog wedi ei rhannu'n dri chasment.

Ynghlwm i'r efail ond ar lefel ychydig yn uwch 'roedd yr hofel, gyda dwy stepen i lawr i'r efail o'r drws cysylltiol.

Yn ôl yn yr efail roedd dau bentan, un i wneud pedolau a'r llall yn cael ei danio pan oedd angen gwneud cylch i fynd ar olwyn. Byddai'r cylch yn fflamgoch yn mynd am yr olwyn bren, felly ar ôl ei forthwylio ymlaen, byddai'n rhaid taflu dwr oer drosti rhag i'r pren losgi.

'Roedd effaith y dwr oer hefyd yn gwneud i'r haearn grebachu a thrwy hynny wasgu'r sbôcs pren nes oeddent yn griddfan mewn protest yn erbyn y grym tawel oedd yn eu hel tuag at y foth.

Ar y wal, wrth y ffenestr, rhes o bedolau gwahanol maint yn hongian, rhai mawr i'r ceffylau gwedd, rhai llai i'r merlod. Wedyn rhes arall o arfau at bob pwrpas, ynghyd â bocsys hoelion, gyda phennau sgwâr ar y rhai pedoli.

Eisteddai'r eingion ar flocyn pren yng nghanol y llawr, ond eto o fewn cyrraedd y pentan. 'Roedd y blocyn yn sicrhau fod "sbring" yn yr eingion er mwyn lleihau ymdrech y gof wrth iddo guro'r haearnau i siâp.

Gwella'r defaid

Gerllaw, 'roedd hanner casgen o ddwr, i bwrpas oeri'r pedolau a chofiaf nifer o blant yn cael eu hanfon gan eu rhieni, i'r efail i gael gwared a defaid trwy dtrochi eu dwylo yn nwr y gasgen.

Ac wir i chi, o fewn wythnos neu ddwy byddai'r defaid wedi diflannu!

Trwy'r drws cefn 'roedd mynediad i sied sinc hir, ymhle cadwyd yr haearnau gwahanol oedd yn cael eu defnyddio at yr holl waith amrywiol. Yno byddai Taid yn hogi ebillion, cyllyll a'i tebyg ar olwyn tywodfaen fawr, gyda throedlath yn ei gyrru. Yno hefyd mewn casgen cadwai India Corn i'w ieir.

Yng nghefn y sied 'roedd offis fach gyda sêff ynddi, a lle tân i Taid gael eistedd i ddarllen Papur Pawb ar ddydd Sul.

Byddwn yn nôl y papur i siop Jinni Owen, a byddai Taid yn rhoi llond llaw o finciag hefo papur tebyg i bapur Roses amdanynt i mi oddi ar silff uwchben y ffenestr, am y gymwynas.

Wrth sôn am y sied, ar un cyfnod llogai Taid yr hen efail ger Pentre'r Bont yn ymyl Maesgraean, oddi wrth Mr Wood, Pantglas, i bwrpas storfa.

Un da ei law

Rheiliau a giatiau - yno o hyd'Roedd yn gallu troi ei law at bob math o waith, ac oherwydd hynny ystyriwyd ef fel Pen gof (Master Blacksmith), yn ogystal â bod yn ffarier.

Er enghraifft byddai'n gwneud rheiliau a giatiau o bob maint a siâp, gyda llawer o'i waith yn dal i'w weld hyd heddiw fel y rheiliau a'r giatiau o Haddef yn y Sgwâr, i lawr i Tan Llan.

Yn ogystal ef oedd yn gyfrifol am y darn hanner-crwn i adwy mochyn mynedfa Parc Bryn y Gofeb.

Un tro, 'roedd Taid wedi cael archeb i roi estyniad ar adwy iard gefn Dilwyn, a safai'r adwy yn yr efail yn disgwyl am sylw.

Ar y pryd 'roeddwn i a'm ffrind, Lowri Roberts, yn chwarae o'i amgylch - wel sôn am banig a dychryn pan aeth Lowri tu ôl i'r gât, a honno wedyn yn llithro i lawr gan garcharu Lowri druan tu cefn iddi.

Bu raid gweiddi am help gan fod yr adwy'n rhy drwm i ni ei chodi .

Gwneuthurwr erydr o fri

Gwnaeth dipyn o enw iddo'i hun fel gwneuthurwr erydr, gyda'i fedr fel crefftwr yn cael ei adlewyrchu ar adeg rasys Ras droi yn Llanuwchllyn oddeutu 1920troi mewn mannau gwahanol drwy'r Sir, yn enwedig pan fyddai ei wydd arbennig ef yn ennill!

Nid oedd Taid yn un i gyfyngu ei hun i'r efail ychwaith, 'roedd ganddo injan ddyrnu hefyd a byddai'n ei hurio i ffermwyr yr ardal. Yn ei lyfrau cyfrifon, mae cownt Mr John Iorrath, Pandy, ym 1911 yn nodi y canlynol:

Ion 11 - dyrnu 5½ awr 16 swllt a 6 cheiniog
Medi 5 - dyrnu 5 awr 15 swllt
Hyd 16 - dyrnu 5 awr 15 swllt

Yn sgleinio ar ochr yr injan roedd plac pres yn cyhoeddi enw'r perchennog gyda balchder, sef, Robert Owen - Trawsfynydd.

Mae'r plac gan fy chwaer, Olwen, ym Miwmares.

Car cyntaf

'Roedd hefyd yn un o'r rhai cyntaf i brynu modur yn y pentref, ond gan na allai ddreifio, rhaid oedd cyflogi ei nai, Gruffydd Owen, yn yrrwr i'w gludo o gwmpas.

Cyn dyddiau'r modur byddai'n teithio o amgylch ar feic Penny Farthing, cofiaf yr hen feic yn hongian ar y wal yn Nhan Y Fynwent, hen gartref fy nhaid, oedd bellach wedi ei droi yn stordy ganddo.

Yng nghlawr ei lyfr cyfrifon, 1904 - 09, a welir heddiw yn y Llyfrgell Genedlaethol, ceir cyfeiriad i'r beic yn y nodyn canlynol gan Morris Davies (Moi Plas):
"Cofiwn amdano yn marchogaeth y "Beic Pinni Ffardding" laweroedd o weithiau drwy bentref Trawsfynydd."

Setlo yn y ffair

Yn ffair glan gaeaf Llan Ffestiniog byddai Taid yn cael taliadau i setlo cowntiau y ffermwyr 'roedd wedi gwneud gwaith i drwy gydol y flwyddyn.

Byddai'r gwaith yn amrywio o osod pedolau hen a newydd, i drwsio gwerthyd buddai, trwsio swch a chwlltwr, hasio picfforch, trwsio mwnci, hogi cwlltwr, hogi ebill, gwneud peg mochyn, cylchu olwynion a.y.y.b.

Roedd Taid yn gwerthu pethau yn ogystal, a chlywais sôn amdano mewn ffair cyflogi pladurwyr yn ceisio gwerthu peiriant cneifio. Gwerthai bladuriau a pheiriannau torri gwair hefyd, gwerthodd bladur newydd i Richard Pugh, Gelli Goch ym Mehefin 1903 am 3 swllt a 10 ceiniog.

Torri pen y ceiliog

Taid a Mam yng nghefn yr efailAllan yng nghefn yr efail oedd cwt ieir a chwt mochyn, hefyd hen danc dwr o'r gwersyll milwrol ym Mronaber, wedi ei droi wyneb i waered.

'Roedd twll crwn yn ochr y tanc, a Taid wedi torri darn o'r ochr arall i greu agoriad drws ynddo, wel dyna'r ty bach delaf welodd neb erioed - chwaraeais ynddo am oriau lawer.

Mae gennyf gof o hel wyau gyda nain a mynd a hanner dwsin adref gyda mi mewn bag melfed brown - eu rhoi ar y gadair, a'n nhad yn eistedd arnynt!

Diwrnod braf o'r haf oedd hi pan ganodd yr hen geiliog gwyn am y tro olaf.

'Roedd Taid wedi penderfynu bod hi'n amser iddo fynd i'r pot-rostio. Torrodd ei ben i ffwrdd gyda bwyall, ac edrychais a'm ceg yn agored wrth i'r hen geiliog wneud yr Highland Jig, heb ei ben, a throi fel top cyn disgyn yn farw!

'Roedd yn hoff iawn o blant a gwenai'n siriol arnynt gan edrych dros ben ei sbectol fain a honno fel petai wedi ei gludo ar flaen ei drwyn.

'Roedd cefn yr efail yn lle i ni gael chwarae trwy'r dydd, ac os yn bwrw glaw cawn fynd i'r hofel ymhle 'roedd wedi gwneud siglen i ni.

Tail a gardd

Byddai tail ceffylau, a gallwch ddychmygu fod tipyn ohono - yn enwedig pan fyddai rhes o geffylau yn aros i'w pedoli - yn cael ei gasglu i gyd i'w ddefnyddio yn yr ardd lle'r oedd coed eirin, tatws, moron, betys cochion, a swêds.

Yng nghysgod y wal tyfai mefus, yno hefyd roedd mainc i Taid gael eistedd hefo'i getyn - cnoi baco byddai pan oedd wrthi'n gweithio, gan boeri'r sug allan bob ryw hyn a hyn.

Ambell i dro byddai ryw stalwyn gwedd gwamal yn gwrthod codi ei droed i'w bedoli, ond ni fyddai Taid fawr o dro yn ei sortio allan gydag ergyd sydyn o'i forthwyl yn daclus ar ffolen yr anifail - buan iawn câi ei gydweithrediad wedyn!

Rhyfedd felly oedd gweld fod ganddo ofn tarw, pe byddai un yn y cae a Taid angen mynd i'r ardd, brasgamai yno dan gau y giât yn gyflym ar ei ôl!

Hogi cyllell - i ladd Taid!

Roedd ganddo nifer o ffrindiau fel Owen Owens y saer a Gruffydd Pugh - cynhyrchwr trydan y pentref.

Taid ac Owen OwensUn direidus oedd Gruffydd Pugh, a dyma'r stori glywais am y braw rhoddodd i'm Taid rhyw dro:

Un noson stormus aeth Taid i lawr i waelod y pentref i weithdy Gruffydd Pugh i edrych amdano.

'Roedd yn wlyb fel brân pan gyrhaeddodd. Agorodd Gruffydd y drws iddo, gan ei gau ar ei ôl, ei gloi, a rhoi'r allwedd yn ei boced a mynd ati wedyn i hogi cyllell, gan ddweud;

"Cythraul o noson Robin, mae'n debyg fod neb allan o gwmpas y llan?"
"Nag oes, nag oes, does neb o gwmpas", meddai Taid.
"Felly, welodd neb chdi'n dod yma ta?" meddai Gruffydd Pugh gan ddal i hogi'r gyllell gyda brwdfrydedd mawr.
"Na, diawl o neb!" atebodd Taid yn ddiamynedd.
"Wyt i'n siwr fod neb wedi dy weld di yn dod yma heno?" meddai unwaith eto a rhyw olwg wallgof arno wrth iddo ddal i hogi'r gyllell yn ddidrugaredd.
"Wel naddo, welodd neb mohona'i. Pam ddiawl 'ti isio gwybod os welodd rhywun fi a'i pheidio?"

Edrychodd Gruffydd Pugh arno gyda'r gyllell finiog yn ei law a dweud yn dawel a phwyllog, "Ryw hen awydd dy ladd di sy' gen i - a fyddai neb yn gwybod pwy fyddai wedi gwneud gan fod neb wedi dy weld di yn dod yma!"

Trodd Taid am y drws, ond 'roedd ar glo, gwylltiodd yn gacwn wrth Gruffydd Pugh gan nad oedd yn gweld y jôc ac am iddo fod wedi dychryn am ei fywyd!

O naw tan naw

O naw tan naw byddai ei oriau busnes yn yr efail, ond ar ddydd Sadwrn byddai'n gorffen yn gynharach gan rhoi y caeadau ar y ffenestr tan fore dydd Llun.

Ffendar a wnaethpwyd gan  TaidOnd yn gynnar ym mis Rhagfyr 1943, arhosodd y caeadau ymlaen, byth i'w tynnu eto ganddo. 'Roedd Taid yn wael iawn a bu farw deuddydd ar ôl Nadolig, yn 78 oed.

Gyda'i ymadawiad caewyd pennod yn hanes yr efail, 'roedd y byd yn newid unrhyw ffordd, gyda thractorau a pheiriannau yn cymryd drosodd o'r ceffylau, a'r teiar rwber yn cymryd lle'r cylch haearn.

Yr olaf o frîd

'Roedd Taid yn un o'r rhai olaf o frîd o ofaint a welodd cyfnod euraidd y gof, a thrwy hynny cyrhaeddodd binacl ei grefft.

Mae'r efail wedi hen ddiflannu bellach, dim ond ychydig gerrig i ddynodi ble safai'r adeilad oedd unwaith yn llawn prysurdeb a man cyrchu ffermwyr y fro gyda'i ceffylau.

Taid yn 30 oedOnd mae ngorsedd garreg yn dal yno o hyd, ac os caeaf fy llygaid clywaf swn y fegin yn chwythu a gallaf unwaith eto arogli'r carnau'n llosgi, a gwelaf Taid yn wincio arnaf dros dop ei sbectol. Ie, ffein a difyr byddai cael gweled y go' bach a'i wyneb purddu unwaith eto.

I gloi, geiriau caredig R.J. Roberts, Fronheulog, Gellilydan, "Bob y Gof o'r Traws oedd y gorau o ddigon.

Mae o'n glod i'r ardal. Bob a'i deulu yn yr efail, Stryd Fain, ac ni welwn ni ddim rhai tebyg byth eto."
Wythnosau Blaenorol:


Chwiliwch
Chwiliwch
Chwiliwch
Chwiliwch
Cyfoes
Cofio gof gwlad
Atgofion am gyfnod sydd wedi darfod yng nghefn gwlad Cymru

John RobertsAr drywydd John Roberts
Dyn sy'n dipyn o sant


Straeon a lluniau o Eisteddfod Eryri 2005


Cofio Gwenynen Gwent
Cymdeithas Arglwyddes Llanofer

Wythnos o Feddwl
Y Parchedig Aled Edwards yn rhoi'r byd yn ei le.
Wythnos o Feddwl



About the BBC | Help | Terms of Use | Privacy & Cookies Policy