BBC HomeExplore the BBC
Mae’r dudalen yma wedi cael ei harchifo ac nid yw’n cael ei diweddaru bellach. Mwy am dudalennau sydd wedi eu harchifo.

LLUN
17eg Tachwedd 2014
Hygyrchedd
Geiriau Yn Unig
Papurau Bro

BBC Homepage
BBC Cymru
BBC Lleol

CymruGoOrGoDdCanolDeOrDeDd
»

Canolbarth

Newyddion Lleol

Chwaraeon

Y Tywydd

Teithio

Bywyd Bro

Digwyddiadau

Papurau Bro

Trefi

Oriel yr Enwogion

Hanes

Lluniau

Gwegamerâu

Eich Llais

BBC Vocab
OFF / I FFWRDD
» Turn ON
Troi YMLAEN
» What is VOCAB? Beth yw GEIRFA?
 

Ymateb

Cymorth

Wedi mwynhau'r ddalen hon?
Anfonwch hyn at gyfaill!

 
Clonc
Arwydd ffordd Sarn Elen a Sarn Gining
Mai 2008
Mae pawb yn gyfarwydd â'r gair 'sarn', sef cerrig sydd wedi'u gosod i hwyluso croesi tir gwlyb neu afon. Ac fel elfen mewn enwau lleoedd mae 'sarn' yn gyffredin iawn ar draws Cymru.

Y sarn enwocaf yng Ngheredigion ac yn Sir Gaerfyrddin, heb amheuaeth, yw Sarn Elen neu Sarn Helen ac mae darnau eraill o ffordd, yn ogystal, yn Sir Feirionnydd, Sir Gaernarfon, Sir Frycheiniog a Sir Forgannwg yn dwyn yr un enw. Ar sail y dosbarthiad hwn fe honnir bod merch o'r enw Elen wedi symbylu adeiladu ffyrdd o'r naill gaer Rufeinig i'r llall.

Mae Elen yn cael ei chysylltu â chymeriad hanesyddol o'r enw Elen o Segontium (Caernarfon), merch i bennaeth Brythonig a ddaeth yn wraig i Magnus Maximus, (Macsen Wledig). Sbaenwr yng ngwasanaeth yr ymerodraeth oedd Magnus, arweinydd lluoedd Rhufeinig ym Mhrydain a adawodd y wlad yn 383, er mwyn hawlio iddo ef ei hun swydd yr Ymherawdr yn Rhufain. Lladdwyd Magnus yn 388 ac er na wyddom ddim am dynged ei wraig ar ôl y dyddiad hwn, fe'i coffeir yn Ffarmers, Pumsaint, Llanybydder a Llanllwni gan yr enw Sarn Elen.Mae Pensarn Elen, yn ogystal, yn enw ar annedd yn Llanllwni a cheir Esgair Elen yng Nghaeo. Mae Croes Elen a Llain Croes Elen yn Llanfihangel-ar-arth.

Yn 1912 cafwyd hyd i ddarn aur o arian Rhufeinig yng ngardd Tan-yr-Allt ger Eglwys Pencarreg yn perthyn i gyfnod Arcadius (395-408AD). Mae cael hyd i arian bath o'r cyfnod hwn yn anghyffredin iawn yng ngorllewin Cymru ac felly rhaid ystyried hwn yn ddarganfyddiad o'r pwys mwyaf. Mae'n awgrymu bod y ffordd Rufeinig hon mewn defnydd ac yn ffordd swyddogol mor ddiweddar â diwedd y bedwaredd ganrif. Yn ôl yr hanes gwerthwyd y darn aur o Bencarreg gan y person a gafodd hyd iddo i emydd o Geredigion.

Yn 1696 ceir tystiolaeth gan deithiwr fod rhyw bum milltir o Sarn Elen yn y golwg i'r byd rhwng Gwarallt ym mhlwyf Llanllwni heibio i Fwlch y Gwrdy, ysgubor Aberduar, Llwyn-crwn, Eglwys Pencarreg, trwy goed Cil-y-blaidd a thros rostir Dôl-gwm. Ceir sylw ychwanegol yn y ddogfen hefyd yn dweud bod lladron pen-ffordd wedi bod yn bla yn yr ardal benodol hon ddeng mlynedd ar hugain ynghynt.

O Dôl-gwm mae'r ffordd Rufeinig yn dilyn glan Sir Gaerfyrddin o Afon Teifi nes cyrraedd y B4343. Mae'r Sarn Elen o Bumsaint, trwy Ffarmers, yn uno â'r B4343 yn Llanfair Clydogau ac yn mynd i gyfeiriad Llanio. Yn anffodus nid oes neb wedi cloddio wyneb yr un ffordd Rufeinig yn Sir Gaerfyrddin yn y cyfnod diweddar, ond ceir dau ddisgrifiad gan H Davies Evans, Plas y Dolau, o'r hyn a welodd wrth gloddio ger Maes-y-gaer a Tŷ newydd, Llanybydder yn 1878.

Ond nid Elen yw'r unig berson i gael ei chyplysu â'r elfen 'sarn' yn yr ardal hon. Ym mhlwyf Llanybydder ceir Sarn Gining [Sarn Gynin fach], [Sarn Gynin fawr]. Digwydd Cynin neu Cyning fel enw personol ar gerrig ogam ac fe'i cysylltir â Llangynin, Llangyning yng ngwaelod Sir Gaerfyrddin. Ar garreg goffa yn Eglwys Gymun coffeir Avitora merch Cynin. Byddai'n llawer rhy fentrus, wrth gwrs, i gysylltu'r cyfaill a goffeir yn Sarn Gynin yng ngogledd Sir Gaerfyrddin â'r llall a goffeir yn Llangynin yng ngodre Sir Gaerfyrddin. Yr hyn y mae'n ei ddangos yw bod yr enw Cynin neu Cyning yn cael ei arddel yn ne a gogledd Sir Gaerfyrddin - a hynny mewn cyfnod cynnar iawn.

Colofn fisol 'Enwau Lleoedd Lleol' gan David Thorne.


Cyfrannwch
Cyfrannwch i'r dudalen hon!

Ychwanegwch eich sylwadau i'r dudalen fan hyn:
Peidiwch â datgelu eich cyfenw os ydych o dan 16 oed.
Enw a lleoliad (e.e. Angharad Jones o Lanymddyfri):

Sylw:




Mae'r BBC yn cadw'r hawl i ddewis a golygu sylwadau. Darllenwch sut i wneud y siwr caiff eich sylwadau eu cyhoeddi. I anfon cyfraniad mwy, cysylltwch â ni.


0
C2 0
Pobol y Cwm 0
Learn Welsh 0
BBC - Cymru - Bywyd - Pobl - A-B


About the BBC | Help | Terms of Use | Privacy & Cookies Policy