BBC - Blog Vaughan Roderick

Emlyn

Vaughan Roderick — Wed, 22 Feb 2012 13:18:42 +0000

Mae un arall o ffigyrau gwleidyddol amlwg ail hanner yr ugeinfed ganrif wedi ein gadael.
Bu farw Emlyn Hooson ar ôl bywyd llawn a gweithgar fel aelod o'r llynges, bargyfreithiwr, ffarmwr, Aelod Seneddol ac Arglwydd.

Etholwyd Emlyn Hooson yn aelod Maldwyn yn 1962 yn yr isetholiad a ddilynodd marwolaeth Clem Davies.

Rwyf wedi dadlau o'r blaen ar y blog hwn bod Clem yn ffigwr pwysig ond anghofiedig braidd yn hanes gwleidyddol Prydain. Oni bai am ei wrthwynebiad, penstiff braidd, i glymbleidio a'r Ceidwadwyr mae'n debyg y byddai'r Blaid Ryddfrydol wedi colli eu hannibyniaeth ymhell cyn ei dadeni yng nghyfnod Grimond a Thorpe.

Ond os oedd Clem wedi achub y blaid Brydeinig tasg ei olynydd oedd achub Rhyddfrydiaeth Gymreig.

Er bod y blaid yn Lloegr wedi cychwyn ar y broses hir o fagu grym yn 1962 gyda buddugoliaeth Eric Lubbock yn Orpington roedd cyflwr y blaid Gymreig ar ddechrau'r chwedegau yn drychinebus. Dwy sedd oedd yn weddill gan y blaid ac fe gollwyd un o'r rheiny, Ceredigion / Sir Aberteifi yn 1966.

Am wyth mlynedd hir Emlyn Hooson oedd arweinydd ac 'un dyn bach ar ôl' Rhyddfrydwyr Cymru. Doedd nemor ddim arian a nemor ddim trefniadaeth ac roedd yn well gan yr hynny o aelodau oedd ar ôl rannu atgofion am Lloyd George nac mynd allan i ymgyrchu!

Ymateb Emlyn i'r bygythiad o Lafur ac, ar ôl isetholiad Caerfyrddin, Plaid Cymru oedd lansio 'Plaid Ryddfrydol Cymru' fel plaid annibynnol o fewn y blaid Brydeinig. Roedd ganddi ei strwythurau, ei henw a hyd yn oed ei logo ei hun. Oni bai am y penderfyniad hwnnw mae'n bosib na fyddai'r blaid wedi goroesi'r ddegawd.

Hyd heddiw mae statws Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn wahanol iawn is statws canghennau Cymreig y Blaid Lafur a'r Ceidwadwyr. Emlyn sy'n gyfrifol am hynny.

Fe gollodd Emlyn ei sedd mewn amgylchiadau braidd yn rhyfedd yn 1979. Yn ôl chwedloniaeth wleidyddol Maldwyn roedd y Rhyddfrydwyr yn poeni mwy am drefnu dathliadau i nodi'r ffaith eu bod wedi dal y sedd am ganrif gyfan nac am ymgyrchu yn y flwyddyn honno.

Beth bynnag oedd y rheswm ar y meinciau cochion y treuliodd Emlyn bron i ddeng mlynedd ar hugain gan chwarae rhan amlwg yng ngweithgaredd y 'blaid Gymreig' answyddogol sy'n un o nodweddion y siambr uchaf.

Trwy hyn oll roedd Emlyn yn ddyn anodd iawn ei ddrwglicio. Roedd e'n fonheddwr yn ystyr gorau'r gair, yn ddyn galluog a chwrtais gydag ymroddiad dwfn i wasanaeth cyhoeddus.

Fe fyddai'n gor-ddweud i honni bod Emlyn yn un o gewri gwleidyddol Cymru ond roedd ei rôl yn hanes ei blaid yn allweddol. Fe gyflawnodd llawer dros bobol Maldwyn a Chymru dros gyfnod o ddegawdau.

Efallai mai fel "gwas da a ffyddlon" i'w blaid, ei ddaliadau a'i gydwybod y mae gweld Emlyn. Dyw hynny ddim yn ddrwg o beth i fod.

Cariad at y cwm

Vaughan Roderick — Tue, 21 Feb 2012 14:54:19 +0000

Deugain mlynedd yn ôl i'r wythnos hon bu farw S.O Davies un o gymeriadau mwyaf lliwgar hanes gwleidyddol Cymru.

Fe fyddai'n deg i ddadlau, rwy'n meddwl, mai S.O yw'r Aelod Seneddol mwyaf asgell chwith yn hanes gwleidyddiaeth Cymru.

Cafodd ei ddiarddel o'r blaid Lafur seneddol o leiaf bump o weithiau am wrthryfela ac roedd ganddo fwy o feddwl o bolisi tramor Moscow nac un Whitehall. Roedd hefyd yn un o'r ychydig aelodau seneddol i gefnogi'r ymgyrch dros Senedd i Gymru yn y pumdegau. Ar ôl colli'r enwebiad Llafur ym Merthyr yn 1970 fe safodd fel ymgeisydd annibynnol ac yn groes i bob disgwyl fe lwyddodd i drechu'r peiriant lleol a chadw'r sedd.

Bu farw S.O prin ddwy flynedd yn ddiweddarach ac yn yr isetholiad a ddilynodd ei farwolaeth cafwyd ras agos rhwng Llafur a Phlaid Cymru gyda'r cenedlaetholwyr yn honni mai eu hymgeisydd nhw, Emrys Roberts, oedd gwir etifedd radicaliaeth genedlaetholgar yr hen rebel.

Mae gen i fat cwrw yn rhywle ac arno'r slogan "Henry Richard - Keir Hardie - S.O - Emrys - Let's give Merthyr the Grand Slam!" - neu rywbeth felly. Beth bynnag oedd yr union eiriau - chi'n deall y neges

Merthyr oedd yr olaf o dri isetholiad nodweddiadol yn y cymoedd yn chwedegau a saithdegau'r ganrif ddiwethaf lle ddaeth Plaid Cymru o fewn trwch blewyn i drechu Llafur. Fe esgorodd y rheiny ar ganfyddiad yn rhengoedd Plaid Cymru mai'r ffordd i'r blaid sicrhau mwyafrif a thrwy hynny annibyniaeth oedd trwy drechu Llafur yn y cymoedd ac mae'r ffordd orau i wneud hynny oedd trwy ymosod arni o'r chwith.

Mae ambell i lwyddiant mewn etholiadau lleol ers hynny ac ennill Islwyn a'r Rhondda yn 1999 wedi bod yn ddigon i ddarbwyllo nifer o fewn y blaid bod y strategaeth yn un realistig a rhesymol o hyd. Mae'r gred honno yn rhan o apêl Leanne Wood fel arweinydd posib i nifer o bleidwyr.

Mae'n ddigon posib hanner canrif yn ôl bod y fformiwla 'Y Fro Gymraeg + y cymoedd = annibyniaeth' yn cynrychioli'r unig lwybr at lwyddiant i Blaid Cymru. Yn sicr doedd fawr ddim tystiolaeth ar y pryd y gallai'r blaid apelio yn yr hyn a ddisgrifiwyd ar y pryd fel "British Wales".

Ond ydy hynny o hyd yn wir? Ydy hi'n bosib bod breuddwydio breuddwydion mawr ynghylch y cymoedd wedi dallu Plaid Cymru i strategaethau posib eraill?

Wedi'r cyfan ers degawdau bellach bu gan y blaid bresenoldeb ar Gyngor Bro Morgannwg ac yn etholiad cynulliad y llynedd fe enillodd bron cymaint o bleidleisiau yng Ngorllewin Caerdydd.

Hyd y gwelaf i does un o'r tri ymgeisydd ar gyfer arweinyddiaeth Plaid Cymru wedi bod yn sôn rhyw lawer am sut mae apelio at y Gymru ddinesig. Oni ddylen nhw wneud neu ydy S.O yn dal i daflu ei gysgod dros y blaid?

Mae'r gwanwyn wedi dod

Vaughan Roderick — Fri, 17 Feb 2012 11:18:57 +0000

Mae tymor y cynadleddau Cymreig wedi cyrraedd - o'r diwedd!

Roedd e i fod i gychwyn wythnosau yn ôl gyda chynhadledd Ceidwadwyr Cymru, wrth gwrs. Efallai na ddylwn i darfu ar alar preifat trwy drafod honno!

Y cyfan ddywedaf i yw hyn. Mae sawl Aelod Cynulliad o hyd yn gynddeiriog am yr hyn ddigwyddodd a llai na blwyddyn ar ôl ei ethol mae arweinyddiaeth Andrew Davies yn edrych braidd yn simsan.

"A fydd 'na bleidlais o ddiffyg hyder?" oedd y cwestiwn cellweirus y gwnes i ofyn un AC. "O dan y rheolau dyw hynny ddim yn bosib tan yr haf" oedd yr ateb. Dydw i ddim yn disgwyl i'r fath bleidlais ddigwydd ond mae'n adrodd cyfrolau bod rhyw un a manylion cyfansoddiad y blaid ar flaen ei fysedd!

Heb os fe fydd 'na lawer o dynnu coes am y Gynhadledd na fu yn sesiynau'r Blaid Lafur yn stadiwm SWALEC dros y Sul. Fe ddylai hon fod yn llawer mwy hwyliog na chynadleddau diweddar y blaid. Mae hi ar y blaen yn y polau - gan amlaf ac yn sgil crasfa 2008 fe fyddai'n rhyfeddod pe 'na bai'n cipio llwyth o seddi ac o leiaf llond dwrn o gynghorau ym Mis Mai.

Eto i gyd rwy'n synhwyro bod 'na rhyw faint o nerfusrwydd ymhlith mawrion y blaid ac nad ffug bryder er mwyn rheoli disgwyliadau sy'n cael ei arddangos.

Mae 'na ddau reswm am y pryder hwnnw, dybiwn i.

Yn gyntaf mae 'na deimlad y dylai'r blaid fod yn bellach ar y blaen yn yr amgylchiadau gwleidyddol ac economaidd presennol. Yn gysylltiedig â hwnnw mae amheuon rhai ynghylch arweinyddiaeth Ed Milliband.

Mae'r ail reswm yn dipyn o hen bregeth ar y blog hwn sef y cysylltiad rhwng cynghorwyr a threfniadaeth leol pleidiau gwleidyddol. Y gwir amdani'r dyddiau hyn yw bod hi'n anodd iawn i unrhyw blaid gynnal trefniadaeth leol ar unrhyw lefel is nac etholaeth heb gnewyllyn o gynghorwyr a'u rhwydweithiau teuluol a chymdeithasol. Mewn sawl ardal a ward felly fe fydd yn rhaid i Lafur ddibynnu ar ogwydd cenedlaethol i fynd a'r maen i'r mur.

Ar hyn o bryd dyw hi ddim yn sicr y bydd Llafur yn elwa o hyd yn oed seithfed don - heb sôn am y fath o swnami fu yn ei herbyn pedair blynedd yn ôl.

Awe Awema

Vaughan Roderick — Fri, 10 Feb 2012 11:16:40 +0000

Go brin fod llawer iawn o ddarllenwyr y blog hwn yn gyfarwydd iawn ac AWEMA cyn trafferthion diweddar yr elusen. Nid fan hyn yw'r lle i groniclo'r rheiny ond mae un agwedd i'r stori yn esbonio efallai pam y bu gwleidyddion a newyddiadurwyr yn gyndyn i feirniadu'r elusen yn ormodol ar hyd y blynyddoedd.

Rhai misoedd yn ôl, yn sgil ymddiswyddiadau nifer o ymddiriedolwyr AWEMA gwahoddwyd Dr Rita Austin i ail-gymryd yr awenau fel Cadeirydd yr elusen. Roedd Dr Austin, sy'n gyn-gynghorydd Llafur, wedi cadeirio AWEMA o'r blaen ac mae ganddi oes o brofiad yn y maes.

Ei phenderfyniad hi a gwaddol yr ymddiriedolwyr oedd peidio gwireddu prif argymhelliad adroddiad annibynnol sef y dylid atal Naz Malik, Prif Weithredwr AWEMA a'i ferch Tegwen o'i swyddi. Wrth i'r feirniadaeth o'r penderfyniad hwnnw gynyddu ac wrth i fwy a mwy o wybodaeth am helbulon AWEMA ddod i'r wyneb defnyddiodd Dr Austin wefan AWEMA i ymateb i'r ffrwgwd.

Dyma i chi flas o'i hymateb yn y Saesneg gwreiddiol.

"It has become increasingly clear in recent days that AWEMA has become the stick with which to beat the Welsh Government. The glee with which the Press and TV convey the partisan attacks of opposition politicians is catching AWEMA in its backwash, creating the unedifying spectacle of a concerted attempt by powerful institutions to characterise AWEMA as a corrupt organisation: a time honoured way of debasing and devaluing the contributions of black and minority ethnic people, often on the basis of scant evidence, which is well known to many of us".

"...powerful institutions - such as party political machines, national broadcasters and commercial newspapers - seek to denigrate, devalue and debase the contributions of minority ethnic communities in their places of settled and long lived residence, is... but one where there are many historic and present day examples."

"As the Chair of a charity, I am accountable and answerable to my trustees, and through them to the people we seek to serve. Not to opposition politicians who seek for their own partisan purposes to take a pop at us by way of embarrassing the Government."

"Another day and another attack by opposition politicians on what happened in 2007"

Mae 'na enghreifftiau eraill ond yn y bôn gellir crisialu'r ddadl yn syml. Mae Dr Austin yn cyhuddo'r gwrthbleidiau a'r cyfryngau o bigo ar AWEMA am resymau gwleidyddol a hiliol.

Gellid dadlau i'r gwrthwyneb. Mae'n bosib nad yw AWEMA wedi cael y sylw dyledus ar hyd y blynyddoedd oherwydd bod gwleidyddion a newyddiadurwyr yn ofni'r union fath o gyhuddiadau y mae Dr Austin wedi eu gwneud yn ystod yr wythnosau a'r dyddiau diwethaf.

Cewch chi farnu p'un sydd gywir.

Saunders, Dafydd, Leanne ac Elin

Vaughan Roderick — Tue, 07 Feb 2012 13:00:58 +0000

Rwy'n teimlo fy mod yn boddi mewn mor o gyn a darpar arweinwyr Plaid Cymru'r wythnos hon! Fe fydd hi'n anodd fy osgoi i - na'r arweinwyr ar y cyfryngau Cymreig nos yfory gyda darlledu dwy raglen yn ymwneud a'r blaid. Maddeuwch i mi am ddefnyddio'r post hwn fel math ar hysbyseb.

Y rhaglen gynaf sydd i'w darlledu ar Radio Cymru am chwech y nos yw un sy'n edrych yn ôl ar ddarlith a draddodwyd bron union hanner canrif yn ôl. 'Tynged yr Iaith' oedd y ddarlith honno wrth gwrs ac mae'r rhaglen yn rhoi cychwyn ar wledd o raglenni i nodi'r hanner canmlwyddiant. Edrych ar y ddarlith a'i chyd-destun mae'r rhaglen yng nghwmni tri wnaeth ei chlywed ar y pryd sef Harri Pritchard Jones, Gareth Miles a John Davies ynghyd a'r hanesydd Hywel Williams.

Mae John yntau'n hanesydd wrth gwrs a Gareth a Harri'n llenorion ond yn fwy pwysig efallai roedd y tri yn rhan o'r bwrlwm wnaeth arwain at y ddarlith ac a ddeilliodd ohoni. John oedd ysgrifennydd cyntaf Cymdeithas yr Iaith a Gareth oedd y cyntaf o'i rhengoedd i fynnu gwŷs yn Gymraeg gan roi cychwyn ar hanes hir o dor-cyfraith. Mae gan Harri stôr o hanesion ac atgofion o'r cyfnod.

Gwahoddwyd Hywel, nad oedd wedi ei eni yn 1962, ar y rhaglen i roi darlun ychydig yn fwy gwrthrychol o'r ddarlith ond yn wir ef oedd y mwyaf brwd wrth ddadlau o blaid ei phwysigrwydd. Yn ôl Hywel roedd y ddarlith yn foment deallusol o'r pwys mwyaf yn hanes Cymru. Gan fod Hywel wrthi'n sgwennu hanes un gyfrol o'r ynysoedd hyn ar hyn o bryd fe ddylai wybod!

Yr ail raglen sy gen i yw CF99 ar S4C am 9.30. Hon fydd y ddadl gyhoeddus gyntaf rhwng y tri ymgeisydd sy'n weddill ar gyfer arweinyddiaeth Plaid Cymru. Fe fydd y tri yn cwrdd eto ar ITV ar nos Iau. Fe fydd CF99 yn rhaglen fyw ac fe fydd modd i chi ymateb trwy drydar. Yn y cyfamser os oes gennych awgrymiadau ynghylch pynciau neu gwestiynau i'w codi mae croeso i chi eu hawgrymu trwy adael sylw yn fan hyn.

Sgandalus

Vaughan Roderick — Fri, 03 Feb 2012 10:20:54 +0000

Dydw i ddim yn gwybod pam ond am blaid fach mae'r Democratiaid Rhyddfrydol a'u rhagflaenwyr wedi bod yng nghanol nifer sylweddol o sgandalau ar hyd y blynyddoedd. Efallai bod diffyg grym a phŵer tan yn ddiweddar wedi gadael gormod o amser ar eu dwylo ar hyd y blynyddoedd!

Amser a ddengys a fydd hanes Chris Huhne yn cael ei ychwanegu at bantheon y sgandalau ond go brin bod y stori hanner mor ddiddorol â helyntion Lloyd George neu Jeremy Thorpe.

Am resymau cyfreithiol amlwg nid nawr yw'r adeg i drafod trafferthion Chris Huhne ond gellir nodi un peth. Mae profiadau'r gorffennol yn awgrymu nad oes yn rhaid i lys gael gwleidydd yn euog o unrhyw drosedd er mwyn rhoi terfyn neu o leiaf taflu cwmwl dros ei yrfa.

Yn achos Lloyd George a'r arfer o werthu anrhydeddau hanner can punt o ddirwy oedd y gosb dderbyniodd Maundy Gregory - yr unig berson i gael ei erlyn o ganlyniad i'r sgandal. Roedd y gost i enw da 'Dewin Dwyfor' llawer yn fwy na dirwy Gregory.

Hawdd anghofio hefyd mai 'dieuog' oedd y rheithfarn ar ddiwedd achos Jeremy Thorpe, David Holmes a'r ddau gymeriad 'lliwgar' yna o Borthcawl John Le Mesurier (nid yr actor!) a George Deakin. Dwn i ddim ai'r cyhuddiadau o berthynas hoyw yntau'r bod ci wedi ei saethu oedd y sioc fwyaf i'r cyhoedd ar y pryd. Y naill ffodd neu'r llall doedd dim modd i Jeremy Thorpe adfer ei enw da.

Beth bynnag ddaw yn y llys felly dyw pethau ddim yn argoeli'n dda i yrfa Chris Huhne ac mae 'na un gwahaniaeth rhwng achosion Lloyd George a Jeremy Thorpe a'r un presennol. Dyw Chris Huhne ddim yn arweinydd ei blaid. O drwch blewyn etholiadol mae'r Democrataid Rhyddfrydol wedi cael dihangfa!

Ym marn Richard Wyn

Vaughan Roderick — Thu, 02 Feb 2012 14:15:43 +0000

Mae'n ymddangos bod y wasg Brydeinig, neu ran ohoni o leiaf, wedi deffro i wleidyddiaeth Cymru yn ystod y dyddiau diwethaf. Mae'n debyg eich bod wedi darllen erthygl y Guardian 'Could Wales leave the United Kingdom?' erbyn hyn. Mae'n ymddangos mai 'dim ar hyn o bryd' yw'r ateb cywir i gwestiwn y papur o astudio canlyniadau arolwg barn diweddaraf YouGov/ITV

Am wn i mae canlyniadau'r arolwg yn awgrymu nad yw trwch etholwyr Cymru wedi meddwl rhyw lawer am effaith annibyniaeth i'r Alban ar Gymru hyd yma. Sut arall mae esbonio'r ffaith bod y gefnogaeth i'r gwahanol opsiynau cyfansoddiadol yn debyg iawn i'r atebion a gafwyd ar hyd y blynyddoedd cyn i annibyniaeth i'r Alban ddechrau hawlio'r penawdau?

Mae'r ffigwr yna o ddeg y cant yn cefnogi annibyniaeth yng Nghymru yn un arbennig o ddiddorol gan ei fod wedi aros fwy neu lai yn ei unfan ers blynyddoedd. Rhan o'r rheswm am hynny, mae'n debyg, yw bod bron neb yng Nghymru wedi bod yn dadlau achos annibyniaeth mewn modd difrifol tan yn ddiweddar iawn.

Mae Richard Wyn Jones o Ganolfan Llywodraethiant Cymru yn cynnig esboniad pam yn y rhifyn newydd o Barn.

Mae hyn yn rhannol adlewyrchu'r ffaith mai nonsens deallusol a fu polisi cyfansoddiadol Plaid Cymru cyn iddi goleddu annibyniaeth fel nod yn 2003. Ceir crachen yma y gellir yn hawdd ei phigo. Nid dyma'r stori i gyd, fodd bynnag. Oblegid er i'r polisi newydd gael ei fabwysiadu trwy bleidlais unfrydol, mae'n hysbys i bawb sy'n adnabod Plaid Cymru fod rhai o'r enwau mwyaf blaenllaw yn ei rhengoedd wedi bod yn amharod iawn i dderbyn y disgrifiad yma o'i hamcan. Yn anad dim arall, hyn sydd wedi golygu fod annibyniaeth yn parhau'n faen tramgwydd. Wrth gwrs, ni ddywedir hyn yn Camu 'mlaen gan y byddai'n sicr o greu embaras.

Fe fydd yn rhaid i chi brynu Barn i ddarllen gweddill dadl Richard ond mae'n gwneud pwynt dilys iawn wrth awgrymu bod y ras bresennol am arweinyddiaeth y blaid yn ei gorfodi i fwrw ei swildod ynghylch annibyniaeth.

Un pwynt sydd gen i ychwanegu. Os ydy'r ymgeiswyr am arweinyddiaeth y blaid yn gorfod arddel annibyniaeth er mwyn bod â chyfle o ennill yr etholiad mewnol - fe fydd angen llawer iawn mwy nac 'arddel' i'r blaid droi annibyniaeth yn fantais mewn etholiadau go-iawn.

Fe fydd yn rhaid iddi, i ddechrau, geisio argyhoeddi mwy na deg y cant o'r etholwyr y byddai annibyniaeth er lles pobol Cymru. Nid hawdd fydd gwneud ond onid hynny yw priod dasg plaid genedlaethol?

Dyrchafwch ef yn ben

Vaughan Roderick — Tue, 31 Jan 2012 10:21:47 +0000

Ymhen rhyw chwe wythnos fe fyddwn yn gwybod pwy yw arweinydd newydd Plaid Cymru. Mae'r ras honno yn profi'n llawer mwy diddorol na'r disgwyl ond mae 'na gwestiwn gen i am arweinyddiaeth plaid arall sy'n ddim agosach i'w ateb. Dyma fe. Pwy yw arweinydd y Blaid Geidwadol Gymreig - os ydy'r blaid honno'n bodoli o gwbwl?

Yn fy nisgwyl y bore yma roedd datganiad newyddion o brif swyddfa'r Ceidwadwyr yn Llundain yn cyhoeddi sefydlu trefn newydd i'r blaid yng Ngogledd Iwerddon. Yn wir yn ôl y datganiad fe fydd Plaid Geidwadol ac Unoliaethol Gogledd Iwerddon yn blaid 'gwbwl newydd' fydd yn mwynhau annibyniaeth (autonomy) o fewn y blaid Brydeinig. Fe fydd y blaid yn cynnal etholiad i ddewis ei harweinydd o fewn blwyddyn. Sylwer mai 'arweinydd y blaid' yw hwn i fod nid 'arweinydd grŵp' nac unrhywbeth felly.

Beth yw'r model ar gyfer y blaid newydd hon? Mae'r datganiad yn gwbwl eglur. Dyma mae'n ei ddweud.

"The main Board of the Conservative Party yesterday agreed to the reconstitution of the Northern Ireland Conservatives on the same basis as the Welsh Conservative Party."

Nawr os nad ydw i'n dwpsyn o'r radd flaenaf mae'r datganiad hwnnw yn awgrymu bod Andrew R T Davies yn arweinydd ar y Blaid Geidwadol Gymreig yng ngolwg prif fwrdd y blaid Brydeinig. Mae yntau wrth gwrs wedi gwadu hynny droeon gan fynnu mai arwain grŵp y cynulliad yn unig mae'n gwneud.

Efallai bod angen meataffisegydd neu ddiwinydd i ddeall y berthynas rhwng pleidiau Ceidwadol Cymru, Gogledd Iwerddon a'r Deyrnas Unedig. Efallai eu bod fel y drindod, yr un yn dri a'r tri yn un, ond nid mater haniaethol dibwys yw union ddiffiniad swydd Andrew R T Davies.

Cymerwch y smonach lwyr ynghylch canslo cynhadledd Ceidwadwyr Cymru rhai wythnosau yn ôl.

Barn sawl Aelod Cynulliad Ceidwadol yw bod y penderfyniad hwnnw wedi gwneud niwed difrifol i'r blaid. Penderfyniad gan fwrdd y blaid Gymreig oedd hwn - corff y mae Andrew R T Davies yn aelod ohono ond un nad yw e, yn ei farn ef, i fod i'w arwain. Mae'n debyg felly nad oedd yn meddwl mai ei le fe oedd ymyrryd yn y penderfyniad a mynnu bod y bwrdd yn callio.

Os felly, boed felly ond dyw e ddim yn syndod efallai bod un Aelod Cynulliad Ceidwadol wedi gwneud y sylw hwn.

" It's at times like this that we miss Nick Bourne."

ON Yn sgil cyhoeddi'r blogbost hwn mae Andrew wedi datgelu bod trafodaethau'n digwydd ynghylch yr angen am arweinydd gwleidyddol i'r blaid Gymreig.

Penblwydd Hapus Annwyl Saunders

Vaughan Roderick — Fri, 27 Jan 2012 10:11:43 +0000

Fe fydd selogion 'Dau o'r Bae' wedi sylwi bod 'na newid personél wedi bod yn ddiweddar. Gyda Bethan Lewis bant yn cael babi mae Elliw Gwawr wedi camu i'r adwy. Dydw i ddim yn golygu unrhyw amarch i Bethan trwy ddweud bod 'na fanteision o gael awdures blog 'Paned a Chacen' fel cyd-gyflwynydd. Os ydw i'n magu bol dros y misoedd nesaf chi'n gwybod pam!

Mae'n sicr bod ambell i gacen wedi ei phobi i ddathlu pen-blwydd yr Urdd yn nawdeg yr wythnos hon. Dydw i ddim yn argyhoeddedig bod pen-blwydd yn nawdeg yn haeddu cymaint o jiwbilî ond fe fyddai'n rhaid bod yn ddyn surbwch iawn i wadu hawl Mistar Urdd i gynnal parti bach.

Dydw i ddim yn sicr p'un ai ydy hanner canmlwyddiant darlledu 'Tynged yr Iaith' yn haeddu cacen chwaith. Rhywsut mae gen i'r teimlad bod Saunders Lewis yn fwy o ddyn bara brith na Victoria sponge! Ta beth am hynny mae Radio Cymru yn paratoi nifer o raglenni ar gyfer yr achlysur gan gynnwys un gen i ynghylch y dyn a chyd-destun ei ddarlith.

Megis cychwyn ar ymchwil ydw i ond mae sawl peth yn fy nharo'n barod. Y peth amlwg cyntaf yw bod y ddarlith yn amlwg wedi ei hanelu at Blaid Cymru ac yn deillio o'r anghytundeb rhwng Saunders a Gwynfor Evans ynghylch cyfeiriad y blaid. Mae'n ymddangos mai galw ar Blaid Cymru i fabwysiadu 'dulliau chwyldro' mae'r ddarlith mewn gwirionedd. Os felly methiant oedd hi.

Mae hi hefyd yn amlwg bod yr amcanion a'r dulliau a fabwysiadwyd gan Gymdeithas yr Iaith yn ei dyddiau cynnar yn wahanol i'r rhai yr oedd Saunders yn galw amdanynt. Rhyw fath o 'foicot' o'r Saesneg fel iaith swyddogol yn yr ardaloedd Cymraeg oedd syniad Saunders. Tor-cyfraith bwriadol oedd prif dacteg y Gymdeithas ac roedd ei hamcanion yn rhai Cymru gyfan.

Mae hynny'n codi cwestiwn amlwg. Ydy hi'n gywir i ddweud bod 'Tynged yr Iaith' wedi arwain at sefydlu'r Gymdeithas ac mae'r ddarlith honno oedd ei hefengyl yn y dyddiau cynnar? Mae'n bosib dadlau bod pethau'n llawer fwy cymhleth na hynny.

Fel y dywedais i mae lot fwy o ddarllen ac ymchwil o'm mlaen i ond rwy'n synhwyro y gallai 'na fod drafodaeth ddifyr a bywiog i'w chael.

Maen nhw'n bobol ddigon neis...

Vaughan Roderick — Thu, 26 Jan 2012 13:48:39 +0000

Mae'n debyg eich bod wedi sylwi bod cyfran helaeth o Uned Gwleidyddol BBC Cymru wedi mudo i'r Alban yr wythnos hon - ac nid er mwyn dathlu 'Burns Night' twy dagu ar hagis a chwisgi drudfawr!

Heb os roedd ddoe yn ddiwrnod pwysig nid yn unig yn hanes yr Alban ond hefyd yn hanes y deyrnas gyfan. Ar ôl dweud fy newid ar lwyth o raglenni ddoe dydw i ddim am fynd dros yr un tir yn fan hyn ond mae un peth wedi fy nharo a allai brofi'n ddiddorol wrth i'r dadleuon cyfansoddiadol ddatblygu.

Rwyf wedi ysgrifennu droeon, hyd syrffed efallai, ynghylch y ffordd y mae rhaniadau a dadleuon mewnol y Blaid Lafur yng Nghymru wedi bod yn allweddol yn y broses ddatganoli. Roedd Mesur Cymru a'r Alban a Deddf Cymru yn ôl yn y saithdegau a Deddfau Llywodraeth Cymru yn 1998 a 2006 i gyd yn ymdrechion i bontio rhwng safbwyntiau datganolwyr ac unoliaethwyr y blaid. Y tensiynau hynny sydd wedi gyrru'r broses ymlaen ac sydd wedi arwain at rai o broblemau a gwendidau y setliad presennol.

Mae'r tensiynau'n debyg o bara yn y blynyddoedd i ddod er y byddai rhywun yn disgwyl i ddylynwad y rheiny o anian unoliaethol ddirywio o ganlyniad i'r profiad o fod mewn grym yng Nghaerdydd tra'n ddi-rym yn San Steffan.

Mae'n ddigon posib y bydd y tensiynau o fewn blaid arall ac mewn gwlad arall yn fwy pwysig yn y broses o hyn ymlaen. Y Blaid Geidwadwol yw'r blaid a Lloegr yw'r wlad.

Er bod enw llawn y blaid yn cynnwys y gair 'Unoliaethol' mae sylwadau rhai o'u haelodau ar adegau'n swnio'n debygach i genedlaetholdeb Seisnig. Nid chwalu'r undeb yw bwriad yr aelodau hynny sy'n clochdar yn gyson am lefelau gwariant cyhoeddus yr Alban ac yn codi cwestiwn Gorllewin Lothian ar bob achlysur posib. Nid dyna yw ei bwriad ond efallai mai dyna fydd y canlyniad.

Nid gwleidyddion yn unig sy'n mewn peryg o gerdded i'r trap. Cymerwch erthygl o'r Daily Mail o dan y pennawd "If Mr Cameron fails to stand up to the devious, slippery Alex Salmond, the end of the Union will be his wretched legacy". Ynddi mae'r sylwebydd Stephen Glover yn dadlau'n gryf dros barhad yr Undeb ond yn gwneud hynny mewn modd sy'n debyg o wylltio sawl Albanwr a bwydo dicter sawl Sais. Cymerwch y paragraff yma fel esiampl.

For all his fluency and apparent reasonableness, Mr Salmond is a narrow-minded politician who offers his country an uncertain future on the edge of Europe while he and his Scot Nat colleagues would happily enjoy all the fruits of power. How much more inspiring than his medieval bruiser-heroes are the great Scots and Englishmen who together forged Britain into a country which changed the world and improved it in so many fields of human endeavour.

Beth oedd y llyfr yna, dywedwch - 'How to win friends and influence people'?

Un o gwynion cyson y Celtiaid ar hyd y canrifoedd yw methiant honnedig Y Saeson i wahaniaethau rhwng Lloegr a Phrydain a rhwng seisnigrwydd a phrydeindod. yn ol arolwg diweddar yr IPPR a Phrifysgol Caerdydd mae hynny'n newid. Serch hynny ymddengys nad yw pob Sais yn gallu gwahaniaethu rhwng 'amddiffyn yr Undeb' a thynnu blew o drwyn!

Does dim dwywaith bod David Cameron yn unoliaethwr wrth reddf - un a fyddai'n casáu cael ei gofio fel Prif Weinidog olaf y Deyrnas Unedig. Mae'n eironig y gallai rhai o aelodau ei blaid a newyddiadurwyr unoliaethol gyfrannu at sicrhau'r gofeb honno iddo.

Oes angen ychwanegu beth allai ton o genedlaetholdeb Seisnig yn rhengoedd Ceidwadwyr Lloegr olygu i Dorïaid Cymru?

Pen ôl Prydain

Vaughan Roderick — Tue, 24 Jan 2012 11:19:39 +0000

Dydw i ddim yn cofio yn lle y clywais i'r talfyriad 'RUK' am y tro cyntaf. Ta beth mae'n weddol gyffredin erbyn hyn wrth gyfeirio at y wladwriaeth fyddai'n weddill pe bai etholwyr yr Alban yn dewis annibyniaeth. "Rump UK" yw ffurf lawn y talfyriad. Ai 'pen ôl Prydain' yw'r cyfieithiad Cymraeg cywir, tybed?

Rwyf wedi cyfeirio o'r blaen at y ffaith bod ychydig o waith yn cael ei wneud y tu ôl i'r llenni ynghylch ffurf gwladwriaeth a fyddai'n cynnwys Lloegr, Cymru a Gogledd Iwerddon ac mae Carwyn Jones wedi mentro trafod y peth yn gyhoeddus o bryd i gilydd. Mewn cyfarfod diweddar yn Nulyn dywedodd Carwyn y byddai angen cydbwyso Tŷ'r Cyffredin gyda siambr arall gyda chynrychiolaeth gyfartal o Loegr, Cymru a Gogledd Iwerddon pe bai'r Alban yn gadael yr Undeb.

Mae aelodau Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn llai parod i wyntyllu'r fath amgylchiadau. Mae hynny'n ddigon dealladwy. Ar rwystro ymadawiad yr Alban y mae eu meddyliau nhw wedi eu hoelio a gallai trafod siâp RUK nawr awgrymu eu bod yn credu bod achos yr Undeb yn debyg o gael ei golli yn refferendwm 2014.

Mae trafod RUK o gwbwl yn cymryd un peth yn ganiataol sef mai'r wladwriaeth honno fyddai olynydd cyfreithiol y wladwriaeth Brydeinig bresennol gyda'r Alban yn cael ei hystyried fel gwladwriaeth newydd. Dim ond o dderbyn y dadansoddiad hwnnw y mae cwestiynau megis yr angen i'r Alban (ond nid RUK) wneud cais i fod yn aelod yn Undeb Ewropeaidd yn codi.

Mae 'na ddadansoddiad arall yn bosib. Gan fod y 'United Kingdom(s)' wedi dod i fodolaeth trwy uno Lloegr a'r Alban gellid dadlau y byddai datgymalu'r ddwy wlad yn ddiwedd ar y wladwriaeth Brydeinig a bod y ddwy wladwriaeth a fyddai'n cael ei ffurfio yn rhai newydd a chyfartal eu statws.

Dyna yw barn cenedlaetholwyr yr Alban ac mae'n ymddangos bod eu cefndryd Cymreig yn cytuno. Yn ôl Simon Thomas, er enghraifft, fe fyddai'r Deyrnas Unedig yn 'finito' pe bai'r Alban yn annibynnol a'r berthynas rhwng Cymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon yn 'llechen lan'.

Mae edrych ar hanes datgymalu Iwgoslafia a'r ddadl ynghylch hawl gwladwriaeth fyrhoedlog Serbia a Montenegro i enw a breintiau'r hen wladwriaeth yn arwydd o ba mor bwysig y gallai'r ddadl hon fod.

Dydw i i ddim yn arbenigwr ar gyfraith ryngwladol a dydw i ddim am gynnig ateb ond mae'r ffaith ein bod yn trafod y pwnc o gwbwl yn arwydd o ba mor anghyfarwydd yw'r tir cyfansoddiadol yr ydym yn troedio arno.

Dilyn Ieuan

Vaughan Roderick — Fri, 20 Jan 2012 10:51:31 +0000

Ystrydeb fyddai dweud bod y ras i arwain Plaid Cymru yn fwy o farathon nac o sbrint. A dweud y gwir dydw i ddim yn sicr bod hyd yn oed 'marathon' yn gwneud tegwch a'r ornest!

Mae'n ymddangos bod dewis arweinydd y Blaid yn broses bron mor hir â chymhleth ac ethol arlywydd yn yr Unol Daleithiau er efallai un llai lliwgar a chostus! Mae'n gynnar iawn i ddarogan pwy fydd yn cario'r dydd. Dydw i ddim am fentro proffwydo pwy yw'r Rick Perry na'r Herman Caine yn y ras hon!

Un peth y mae'r ymgyrchoedd i gyd yn cytuno yn ei gylch yw bod 'na lawer o aelodau'r blaid sydd heb gyrraedd penderfyniad terfynol ynghylch sut i fwrw eu pleidleisiau yn enwedig eu pleidleisiau ail-ddewis.

Ar ôl dweud hynny oll mae'n amlwg mai'r ymgeisydd sydd wedi gwneud marc yn y sgarmesau cynnar yw Leanne Wood. Roedd sicrhau cefnogaeth y mab darogan , Adam Price, yn dipyn o strôc ac mae cefnogaeth y cyn brif weithredwraig Gwenllïan Lansdown-Davies yn bell o fod yn ddi-werth. Dylai unrhyw un oedd yn credu mai sefyll i 'wneud pwynt' oedd aelod canol de Cymru fod wedi llwyr ddadrithio erbyn hyn.

Mae ambell i bleidlais rhyngrwyd hyd yn oed yn awgrymu mai Leanne yw'r ceffyl blaen o beth wmbreth ac yn ôl un hen ben yn rhengoedd ymgyrch Elin Jones cael a chael yw hi rhwng y ddwy ferch yn y ras gyda'r bechgyn ymhell ar ei hol hi.

Hyd yn oed os ydy'r 'hen ben' yn gywir gyda llwyth o gyfarfodydd ac wythnosau o ymgyrchu i fynd mae'n rhy gynnar o bell ffordd i ddweud hyd sicrwydd bod patrwm yr ornest wedi ei osod ac mae natur y bleidlais amgen yn golygu'n aml mai 'ail ddewis pawb' sy'n llwyddo ar ddiwedd y dydd. Cyrraedd y rownd olaf yw'r dasg sy'n wynebu Dafydd Elis a Simon Thomas. Dyw honno ddim yn dasg hawdd ond o'i chyflawni gallai buddugoliaeth fod yn bosib

Y cyfan ddywedaf i yw bod y ras yn un llawer mwy difyr a diddorol nac oeddwn i wedi rhagweld.

Dangos parch

Vaughan Roderick — Wed, 18 Jan 2012 16:38:19 +0000

Mae fy nghyfaill Brian Taylor yn ddyn prysur y dyddiau hyn. Fel Golygydd Gwleidyddol BBC yr Alban mae Brian yn ffigwr cyfarwydd nid yn unig ar raglenni Albanaidd ond yn fwyfwy ar raglenni rhwydwaith wrth i sefyllfa gyfansoddiadol yr Alban hawlio sylw.

Roedd Brian yng Nghaerdydd heddiw i rannu doethinebau a newyddiadurwyr BBC Cymru ac i gymharu datblygiadau cyfansoddiadol yn y ddwy wlad.

Un o'r pwyntiau diddorol a godwyd gan Brian oedd ymdrechion yr SNP i dawelu ofnau ynghylch annibyniaeth - ofnau sydd yn ôl Brian wedi lleihau'n ddifrifol hyn yn oed ymhlith y rheiny syn dryw i'r Undeb.

Un o'r rhesymau am hynny mae'n debyg yw pwyslais yr SNP ar yr hyn a elwir yn 'undeb cymdeithasol' Lloegr a'r Alban gan ladd ofnau traddodiadol megis bariwns ar y ffin a dileu'r frenhiniaeth.

Heb os mae aelodau cyffredin yr SNP wedi bod yn hynod o ddisgybledig wrth osgoi bwydo bwganod y gellid eu codi gan eu gwrthwynebwyr ac mae hynny wëdi bod yn ffactor bwysig yn eu llwyddiannau diweddar.

Mae'n ymddangos bod mawrion Plaid Cymru fu'n adolygu ei strategaeth a'i threfniadaeth yn credu bod 'na wers i'w dysgu o'r Alban. Mae eu hadroddiad "Camu Ymlaen" yn dweud hyn;

"Wrth osod nod cyfansoddiadol y Blaid yn y tymor hwy, dylem ganolbwyntio ar yr hyn sy'n wirioneddol bwysig, heb i'n sylw gael ei dynnu gan faterion ymylol mad oes iddynt gysylltiad uniongyrchol a chyrraedd ein hamcanion strategol."

At beth maen nhw'n cyfeirio, tybed? Oes 'na awgrym yn fan hyn nad yw cyfeirio at y Frenhines fel 'Mrs Windsor' yn arbennig o adeiladol?

O ofyn y cwestiwn, gwen siriol yw'r unig ymateb y mae dyn yn ei gael.

Pan ddof i Gymru yn ôl

Vaughan Roderick — Tue, 17 Jan 2012 10:27:14 +0000

Dyw gwybod pryd mae bwcio gwyliau yn y busnes yma ddim yn hawdd bob tro. Fe ddylai Nadolig a blwyddyn newydd heb etholiad cenedlaethol ar y gorwel fod yn gyfnod digon saff - neu felly oeddwn i'n meddwl.

Och gwae fi! Dyna fi'n crwydro strydoedd Melbourne ac Adelaide ac Alec Salmond yn fy stelcio o dudalennau blaen papurau newydd a sgriniau teledu! Yn wir cefais fy llusgo i stiwdios yr ABC i drafod y sefyllfa. Cyn i chi ofyn does 'na ddim dolen i chi gael mesur maint fy nhristwch na gwneuthuriad fy anorac! Ni allaf ddianc rhag hwn.

Yn rhannol y cyfan sydd wedi digwydd yw bod trigolion swigen San Steffan wedi deffro i sefyllfa a stori sy'n ddigon cyfarwydd i'r rheiny sy'n dilyn gwleidyddiaeth Cymru a'r Alban. O ddarllen ambell i stori a sylw yn y cyfryngau Prydeinig roedd hi'n anodd osgoi rhyw deimlad o déjà vu drosodd a thro!

Efallai mai'r sylw mwyaf craff ynghylch datblygiadau'r wythnosau diwethaf oedd un Hamish McDonell yn y Spectator.

What some in the UK Government seem to have forgotten is that, because this is such an important issue for the Scottish Nationalists, they have analysed and prepared for every twist and turn of the debate. In what is now a game of political chess, Mr Salmond has correctly forecast his opponent's moves before they have even decided what they are going to do... The UK Government has approached this late, it has approached it half-heartedly, and it is now being outplayed at every stage.

Mae'n anodd anghytuno a'r sylw yna. Dyw hynny ddim yn golygu bod y frwydr yn yr Alban wedi ei hennill neu ei cholli eto. Serch hynny mae'n werth nodi bod y gefnogaeth i'r SNP yn yr Alban wedi cynyddu yn sgil y dyblygiadau diweddaraf a gallai diffyg sensitifrwydd o du San Steffan a'r cyfryngau Prydeinig fod yn arf bwysig yn nwylo cenedlaetholwyr yr Alban.

Nid bod angen dweud hynny wrth Alec Salmond.

Anrheg Nadolig Jonathan Edwards

Vaughan Roderick — Tue, 13 Dec 2011 09:55:49 +0000

Rwyf am roi anrheg Nadolig cynnar i un gwleidydd o Gymru. Jonathan Edwards o Blaid Cymru yw'r gwleidydd hwnnw.

Mewn araith i goffau Llywelyn II yng Nghilmeri dros y Sul galwodd Jonathan ar Lywodraeth Cymru i ddechrau paratoi ar gyfer sefyllfa lle'r oedd etholwyr yr Alban yn pleidleisio o blaid annibyniaeth neu setliad 'devo max' mewn refferendwm. Yn ôl Jonathan mae'r naill ganlyniad neu'r llall bron yn anorfod - ac yn sicr o newid holl natur y wladwriaeth Brydeinig.

Dyma fy anrheg i Jonathan felly. Rwy'n cael ar ddeall bod Llywodraeth Cymru yn dawel fach yn gwneud yr hyn mae'n galw amdano gan hyd yn oed ystyried pynciau fel enw a baner gwladwriaeth a fyddai ond cynnwys Cymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon.

Yn y cyd-destun hwn mae'n werth bwrw golwg ar ddarlith ddiweddar Carwyn Jones ym Mhrifysgol Aberystwyth rhai wythnosau yn ôl. Yn y ddarlith honno fe osododd Carwyn dri maen prawf ar gyfer datganoli pellach i Gymru. Dyma nhw.

A fyddai'n gwella bywydau pobol Cymru?

A fyddai'r gost yn ormodol?

A fyddai'r effaith ar y Deyrnas Unedig yn gyfyngedig?

Mae nifer, gan gynnwys Jonathan Edwards, wedi ymosod ar sylwadau Carwyn gan ddweud ei bod yn dangos diffyg uchelgais a gweledigaeth. Mae'n ddealladwy bod aelod o Blaid Cymru yn credu hynny ond yng nghyd-destun gwleidyddiaeth y Blaid Lafur y mae angen dadansoddi'r hyn yr oedd Carwyn yn ei ddweud.

Mae hi bron yn ystrydeb erbyn hyn i ddweud bod holl hanes y broses ddatganoli yng Nghymru yn ymwneud a gwahaniaethau barn mewnol Llafur. Dyw hynny ddim yn golygu nad yw'r peth yn wir.

Mae'n ymddangos i mi bod Carwyn yn ceisio gwneud dau beth yn Aberystwyth. Yn gyntaf roedd am roi addewid i'w blaid y byddai agwedd Llywodraeth Cymru tuag at ddatganoli pellach rhwng nawr a refferendwm yr Alban yn bwyllog a gofalus. Yn ail roedd yn rhybuddio'r blaid y byddai rhaid cael newid sylfaenol yn y setliad cyfansoddiad pe bai'r Albanwyr yn pleidleisio o blaid 'Devo Max'. Awgrym Carwyn yw y gallai hynny olygu rhywbeth yn debyg i Ddeddf yr Alban,1998 gyda barnwraeth annibynol i Gymru. Nid ar chwarae bach y bydd darbwyllo'r Blaid Lafur Gymreig ynghylch hynny.

Dyw e ddim yn gwbwl eglur o ddarlith Carwyn ai'r setliad hwnnw yw'r un y byddai'n chwennych pe bai'r Albanwyr y dewis annibyniaeth. Dyw'r ddifyg eglurdeb ddim yn synnu fi o gwbwl.

Gwladweinydd ffôl iawn fydda'n trafod sefyllfa mor sensitif yn gyhoeddus blynyddoedd o flaen llaw. Dyw hynny ddim yn golygu nad oes 'na feddyliau mawr yn cael meddwl ar bumed llawr Tŷ Hywel.

Nadolig llawen, Jonathan.