انتخاباتی که حالا برای همه مهم شده است

با این حساب وقتی پرسش از اهمیت انتخابات مطرح می‌شود باید پرسید ۱) این انتخابات برای چه کسان یا چه گروه‌هایی اهمیت دارد؛ ۲) از چه جنبه‌هایی مهم است؛ و ۳) میزان این اهمیت در مقایسه با سایر چیزهای مهم چقدر است؟

این انتخابات در درجه اول و شاید بیش از همه برای نظام سیاسی مستقر اهمیت دارد. جمهوری اسلامی می‌خواهد به همه، از جمله به خود مردم، نشان دهد آنان دست کم مثل گذشته در انتخاباتش شرکت می‌کنند. یعنی اینکه مردم هنوز پشتوانه مشروعیت نظامش هستند. به علاوه می‌خواهد به پشتیبانان داخلیش دلگرمی بدهد و اطمینان، اطمینانی که ممکن است در پی اعتراضات خیابانی پس از انتخابات ۸۸ ترک برداشته باشد. همین طور برای رژیم سیاسی اهمیت دارد به دشمنان و نیز مخالفانش بگوید که هنوز روی دوش توده‌ها سوار است بلکه آنان سودای به زیر آوردنش از سر به در کنند.

با این حال گرچه میزان شرکت مردم در این انتخابات برای نظام حاکم مهم است اما مهم‌تر این است که بتواند این مشارکت را به تصویر بکشد و این تصویر را به همگان (به خود مردم، به موافقانش، مخالفانش و نهایتاً دشمنانش) بقبولاند و بفروشد؛ کاری که در همه این سال‌ها کرده است.

این انتخابات از جنبه دیگری هم برای رژیم سیاسی موجود مهم است. جمهوری اسلامی هم به میزانی از رقابت سیاسی نیاز دارد تا مشارکت را افزایش دهد، هم نمی‌خواهد چنین رقابتی از حد بگذرد آن چنان که تنش سیاسی غیر قابل مهار ایجاد کند و به کلیت رژیمش لطمه وارد شود. موازنه‌ای است دشوار که برقراریش بیش از هر چیز برای نظام حاکم اهمیت دارد.

ازسوی دیگر باید جلوی ورود نیروهایی را به مجلس بگیرد که یا نمی‌خواهند کاملا یا صرفا گوش به فرمان باشند یا ممکن است در بزنگاه‌ها سازشان را در مایه‌ای مخالف کوک کنند. و این، از میزان رقابت کم می‌کند و، شاید هم به این علت، از میزان مشارکت. از سوی دیگر، باید حد و حدود رقابت میان حامیانش را هم مهار کند. اسب‌هایی را که رقبای درون حاکمیت برای رسیدن به سهم بیشتری در مجلس، کنترل سیاسی آن، و نهایتاً کورس گذاشتن برای ریاست جمهوری آینده زین کرده‌اند، نمی‌توان با یک فرمان مهار زد. میزان چموشی هر یک از این اسب‌ها البته به میزان چموشی طرف دیگر و قدرت مهارگری رام کننده اسب‌ها هم ارتباط دارد. و این چیزی است در مایه یک بازی استراتژیک اما با عمق و گستره‌ای محدود، اما در هر حال مهم.

صرف نظر از حکومت، آیا انتخابات پیش رو برای مردم هم اهمیت دارد؟ این سوال معنایی ندارد چرا که مردم هم متفاوت‌اند و چیزهای متفاوتی برایشان به درجات مختلف مهم است. برای مردمی که در شهری کوچک زندگی می‌کنند، نماینده مجلس اگر نه اولین راه که دست کم یکی از مهم‌ترین راه‌های دسترسی آنان به منابعی است که در مرکز و از مرکز توزیع می‌شود. پس برای آنان این انتخابات اهمیتی دارد که برای مردمی که مثلا در تهران زندگی می‌کنند، ندارد. آن مردم در انتخابات شرکت نمی‌کنند چون مثلا میزان مشارکت در کل ایران برای آنان یا برای حکومت اهمیت دارد. آنان برای آنچه خود مهم می‌دانند در انتخابات شرکت می‌کنند اما ممکن است با شرکتشان، ناخواسته، به آنچه برای حکومت مهم است، یعنی مشارکت زیاد مردم، نیز مدد رسانند.

اما حتی اگر برای مردم معمولی این انتخابات اهمیتی نداشته باشد، نمی‌شود بلافاصله نتیحه گرفت این دسته از مردم در انتخابات شرکت نمی‌کنند. چرا که پس از سه دهه برگزاری انتخابات، شرکت در آن تا حدی به یک مناسک نسبتاً عمومی تبدیل شده است. از این رو‌گاه حتی مردمی هم که انتخابات را مهم نمی‌دانند در آن شرکت می‌کنند‌‌ همان طور که، بنا به عادت، مناسک دیگر را به جا می‌آورند. و این تازه در حالی است که گروه‌های جدید سنی را که به آستانه حق انتخاب کردن رسیده‌اند، و‌گاه می‌خواهند با ولعی هر چه تمام‌تر از این «حق کوپنی» خود استفاده کنند، در نظر نداشته باشیم. اهمیت انتخابات برای اینان نیز با دیگر شرکت کنندگان و نیز با آنچه برای حکومت مهم است، از جنبه‌هایی و به درجاتی، فرق دارد.

گذشته از حکومت و مردم معمولی، با دعوت مخالفان از مردم برای شرکت نکردن در انتخابات، حالا این انتخابات برای مخالفان هم اهمیتی بیش از معمول پیدا کرده است، حتی برای مخالفانی که سنتاً نسبت به انتخابات، بویژه انتخابات مجلس، بی‌تفاوت بوده‌اند. برای آنان نیز این انتخابات اهمیت دارد چرا که می‌توانند توان بسیج‌گری سیاسی خود را در حد یک عمل سیاسی اعتراضی نسبتاً بی‌خطر بیازمایند.

البته که آنان نیز مانند رژیم سیاسی حاکم - اما در سوی مخالف - نیاز دارند به همراهانشان، به رژیمی که با آن مخالفت می‌کنند و نیز به کسانی که از آنان حمایت می‌طلبند نشان دهند، که مردم با آنان همراهند، دست کم بیشترشان. وانگهی، آنان نمی‌توانند نسبت به ترکیب مجلس آینده و نقش آن در تحولات بعدی هم بی‌اعتنا باشند. مجلس آینده بر سرنوشت آینده آقای احمدی‌نژاد، بر انتخابات آینده ریاست جمهوری، حتی بر تغییر شکل احتمالی نظام سیاسی از ریاستی به پارلمانی، اثر می‌گذارد. به این ترتیب، گذشته از موضوع مشارکت، به نظر می‌رسدرقابت محدود کنونی نیز برای آنان اهمیت دارد یا باید داشته باشد.

با این اوصاف، به نظر می‌رسد انتخابات آینده مجلس، انتخاباتی است که حالا برای همه، به درجات مختلف، و از جهت‌هایی متفاوت، مهم شده است: گویی همه، ناخواسته، به زمین بازی مشترکی رسیده‌اند، گرچه دارند برای هدف‌هایی متفاوت بازی می‌کنند.