« Bài trước | Trang chính | Bài sau »

Người suốt đời mang hộ chiếu Liên Xô

Nguyễn Giang Nguyễn Giang | 2011-08-19, 14:12

Nhân kỷ niệm 20 năm Liên Xô sụp đổ, tôi xin kể với các bạn chuyện về một người tôi được nghe nói nhiều dù chưa bao giờ gặp.


Bà Antonina (trái) trong ảnh chụp hồi trước Thế Chiến 2 ở Liên Xô


Năm 1948 cùng dòng di dân sau Thế Chiến có một phụ nữ Nga còn trẻ ôm con gái nhỏ mới sinh theo chồng về Ba Lan.

Trước cả khi Liên Xô bước vào Chiến tranh Vệ Quốc, cô Antonina đã nếm trải nhiều vị đắng cay của cuộc đời đầy biến động.

Sinh trưởng ở Odessa, cô có cha là một giáo sĩ đạo Chính Thống Nga bị mật vụ NKVD của Stalin giết và vùi xác ở một vùng ngoại ô không bao giờ tìm lại được.

Lớn lên trong chế độ Xô Viết, cô cũng phải là đoàn viên như người khác nhưng vẫn giấu chuyện đi lễ nhà thờ.

Làm nghề kế toán, cô quen Viktor, một kiều dân Ba Lan từ Romania sang Liên Xô làm cho một công ty Đức vào giai đoạn trước Thế Chiến, khi Berlin và Moscow còn là đồng minh.

Chiến sự đẩy họ về nơi chồng từng ở mà nay thuộc Moldova, rồi sau chiến tranh thì về Ba Lan theo lời kêu gọi của chính quyền mới.

Họ định cư ở một thành phố trước đó vài năm còn mang tên Grunberg của Đức với các cửa tiệm vẫn còn nguyên các dòng chữ Gothic.

Việc dịch chuyển biên giới Ba Lan về phía Tây theo hiệp ước Potsdam đã khiến hàng chục triệu người ly tán, Ba Lan mất nhiều vùng đất phía Đông cho Liên Xô gồm cả Lvov nhưng "được" nhiều tỉnh của Đế Chế Đức ở phía Tây.

Với một người Nga đến sống ở vùng đất hàng trăm năm thuộc về Đức và các sắc dân Ba Lan, Czech pha trộn văn hóa và dòng máu với chủng German, cuộc sống thật không dễ.

Hận thù sau chiến tranh còn rất nhiều vì người Ba Lan uất hận Liên Xô đã chiếm đóng đất nước họ, còn những người gốc Đức lưu lại trên đất Ba Lan vừa căm ghét, sợ hãi, vừa khinh bỉ người Nga mà họ cho là giống 'lạc hậu từ châu Á'.

Tôi được nghe kể bà Antonina trong mấy năm đầu không kiếm được ai là bạn trong đám phụ nữ địa phương.

Họ là các bà có chồng chết trận hoặc bị thương tại Stalingrad trong quân phục Đức, hoặc là các phụ nữ Ba Lan còn bị ám ảnh bởi chuyện cướp của và hiếp dâm của lính Liên Xô những ngày hỗn loạn.

Sau vài năm, mọi chuyện đỡ hơn vì bà Antonina đã học nói tiếng Ba Lan giỏi tới mức không ai biết gốc tích và có việc làm ở một nhà máy.

Nhưng ở nhà bà vẫn nói với con gái Eugenia bằng tiếng Nga.

Sang đến thập niên 60, mọi việc tốt đẹp hơn, bà đưa con về thăm quê tại Odessa thường xuyên trên các tuyến tàu liên vận xuyên biên giới.

Tuy thế, các xung khắc về văn hóa và gốc gác cũng vẫn còn đó, nhất là khi cô con gái lấy chồng thuộc một gia đình là người Ba Lan nhưng công dân của Đế Chế Đức nhiều thế hệ.

Bà Antonina cũng không đòi hỏi gì nhiều mà chỉ muốn khi các cháu ra đời thì có một cái tên gần gũi với người Nga hơn như Olga hay Aleksander.

Đáng tiếc cho bà, khi cháu gái đầu lòng sinh ra, bố của đứa trẻ đã không ưa gợi ý đó và đặt cho con ông một cái tên khác.

Đến cậu cháu trai cũng vậy, nên bà đành ngậm ngùi phận nhà ngoại và gốc nước ngoài chẳng nên can thiệp vào chuyện nhà họ.

Những năm cuối đời, dù già yếu, bà chỉ thường xuyên đưa các cháu về quê cũ để chúng nó làm quen hơn với gia đình bên đó và có một lần đón các cháu người Nga, Sasha và Ania sang thăm Ba Lan.

Thời gian đẹp nhất của bà là mùa hè năm 1988, khi bà cùng con gái, các cháu ngoại và họ hàng ở Odessa đi trên chuyến tàu nghỉ mát dạo khắp Biển Đen, đến cả các vùng của Gruzia như Sukhumi.

Cho đến lúc qua đời năm không lâu trước khi Liên Xô tan rã, bà Antonina vẫn mang hộ chiếu Liên Xô và chưa bao giờ muốn nhập tịch Ba Lan, một nước cũng là cộng sản.

Có lẽ bà đã may mắn không phải chứng kiến Liên Xô sụp đổ lúc còn sống.

Sau Chính biến năm 1991, Odessa được trao về cho Ukraina và gia đình họ hàng của bà dần ly tán.

Những người cùng lứa bà về Moscow sinh sống, có người làm trong quân đội thì về hưu tại vùng Viễn Đông, các cháu họ bỏ lên Kiev, hoặc di dân sang tận Úc,

Tôi hiểu rằng với nhiều người như bà, cho dù Kremlin đã gây ra nhiều chuyện tàn khốc, đau đớn cho chính dân tộc Nga và các quốc gia xung quanh, Liên Xô và trong đó là nước Nga to lớn vẫn là quê hương duy nhất họ từng có.

Có một ý nguyện của bà Antonina về gia đình gần đây mới được thực hiện, mà lại ở bên Anh này.

Tôi biết rất rõ điều này vì vợ tôi chính là cháu gái duy nhất của bà.

Chúng tôi đặt lên con gái là Alexandra, ở nhà là Olenka hay Ola, cũng là cách gọi ngắn lại của Olga, cái tên khá phổ biến với người Nga.

Vì tôi luôn dạy cháu là người Việt Nam nên hồi học lớp một đã gây ra chuyện khó xử cho cô giáo.

Trong lớp đến lượt kể về nơi sinh ra, Ola đã điềm nhiên nói với cô và các bạn rằng mình sinh ra "Ở Việt Nam và Ba Lan" (I was born in Vietnam and Poland).

Tuy mẹ vợ tôi ở Ba Lan vẫn nói tốt tiếng Nga và có một lần về lại Odessa thăm cô em họ Tatiana cũng đã già nhưng di sản văn hóa Nga thực chẳng còn gì trong nhà tôi vì quá xa cách.

Dù vậy, đôi khi nhìn con, tôi nghĩ về cuộc đời bà Antonina và số phận của những con người bị cuộc đời đưa đẩy sang các vùng đất xa lạ, các nền văn hóa khác biệt.

Họ thường mất rất nhiều và để lại rất ít.

Nhưng những gì họ để lại, mà ở đây chỉ là một chút dư âm của cái tên Nga trong nhà đã khiến tôi sinh nỗi đồng cảm, chẳng liên quan gì đến các chuyện chính trị Kremlin xưa và nay.

Bình luậnĐể lại lời bình

  • 1. Vào lúc 20:16 ngày 19 August 2011, phuongnam đã viết:

    Chào anh Nguyễn Giang, anh thực sự là một cosmopolitan (tiếng Nga là космополит) rồi. Xin được gửi lời chúc sức khỏe từ nước Nga tới gia đình anh.
    Nhưng tại sao anh không gọi tên con gái ở nhà là Sasha hoặc Sashenka (tên thân mật của Alexandra), vì Alexandra và Olga là 2 tên khác nhau?

  • 2. Vào lúc 22:06 ngày 19 August 2011, Cuong Vo đã viết:

    It's a moving story. We need more of this on BBCV. Thank you.

  • 3. Vào lúc 05:30 ngày 20 August 2011, phamquang đã viết:

    Bay gio moi duoc biet anh Nguyen Giang la nguoi Viet lam viec tai Anh, co vo nguoi Ba Lan va co con co goc Viet va Ba Lan tuy la nhieu nuoc nhung that thu vi, con em nam nay 34 tuoi, nguoi mien trung Viet Nam lam tho may tai Sai Gon, vo con chua co su nghiep cung chua, duoc lam quen voi anh, chi em that la vui.

  • 4. Vào lúc 20:14 ngày 21 August 2011, Cụ Hinh đã viết:

    Bài viết của tác giả Nguyễn Giang vừa là kể chuyện bên ngoài vừa là tự sự, tôi gọi là thể "kinh truyện", vừa thiền vừa đời.

    Thiền vì cái nhìn cảm vượt khỏi không gian và thời gian của đời người.

    Đời vì nó bứt rứt được xung mạch trong mình.

    Nhưng chỉ những người trực tiếp kinh qua các cuộc chuyển đổi văn hóa phải gánh những cơn sóng gió thật giằng giật này thôi, và họ cũng được bù lại bằng sự chiêm nghiệm thật giàu có của sự từng trải đa văn hóa.

    Còn con cháu họ lại thấy những câu chuyện đó chỉ như một cổ tích ly kì của tổ tiên, có liên quan đến họ, nhưng không thật là của chính họ.

    Và ngay bản thân chúng ta cũng có phần như thế, ít khi chúng ta có cảm giác quan tâm thực sự đến được sự trải nghiệm của vài thế hệ đi trước mình trong chính dòng dõi của mình.

  • 5. Vào lúc 10:23 ngày 23 August 2011, Nguyễn Giang Author Profile Page đã viết:

    Cảm ơn Phương Nam nhiều...đúng là cách gọi tên ở các nước châu Âu khá phong phú và khác nhau đấy. Ola là cách người Ba Lan gọi cho cả Olga và Aleksandra, ngược lại, Aleksander có thể gọi là cả Aleks hoặc Oleg.

BBC navigation

BBC © 2014 BBC không chịu trách nhiệm về nội dung các trang bên ngoài.

Trang này hiển thị tốt nhất với phần mềm lướt mạng có mở CSS. Nếu không có chức năng này, hoặc phần mềm cũ, bạn vẫn đọc được nội dung trên trang này nhưng không tận dụng được hết các chức năng. Nếu có thể hãy nghĩ đến chuyện nâng cấp phần mềm hoặc mở CSS lên.