Blog Hywel Gwynfryn homepage

"Dad. Pam maen nhw'n galw'r iaith Gymraeg yn famiaith?"

"Achos, na 'toes na ddim gobaith i dy dad ddeud gair, pan mae dy fam o gwmpas."

Yr wythnos yma, 'dwi di clywed mamau, tadau, a phlant yn ei siarad hi, ac wedi gweld yr iaith ar waith, wrth i mi grwydro o'r gogledd i'r de, yn hel straeon ar gyfer rhaglen Nia'r wythnos nesa.

Fe gychwynnodd y daith yn Nhafarn y Saith Seren yn Wrecsam, sydd bellach yn ganolfan i ddysgu'r Gymraeg, mewn awyrgylch gyfeillgar a chymdeithasol. "'Da ni'n agos iawn at y ffin yma" medda Marc Vaughan Jones, un o'r bobol sydd y tu ôl i'r fenter "ac mae hi'n frwydr i gadw'r iaith yn fyw.

Ond mae'r ymateb i sefydlu'r ganolfan, wedi bod yn gadarnhaol iawn. 'Roedd y lle'n orlawn i glywed Gwibdaith Hen Fran yn perfformio yno, wythnos ynghynt, ac fe fydd na fwy o nosweithiau cerddorol tebyg yn y dyfodol."

O Wrecsam, draw i'r Rhewl ac at fedd, un o gymwynaswyr mwyaf yr iaith Gymraeg, ac ymladdwr diflino ar ei rhan, Emrys ap Iwan. Ganrif yn ôl roedd o'n dadlau y dylai'r Gymraeg gael statws swyddogol llawn 'er mwyn sicrhau urddas pobol Cymru'. Mae'n eironig iawn felly fod 'na, yn anffodus, wall ieithyddol ar ei garreg fedd. Mwy am Emrys, a'r garreg fedd ddydd Mercher ar raglen Nia.

Yn y Llyfrgell Genedlaethol, ac yng nghwmni Lyn Lewis Dafis, fe ges i olwg ar lyfr bychan ei faint ond mawr ei ddylanwad. Y llyfr cyntaf erioed i gael ei gyhoeddi yn y Gymraeg a hynny ym 1546. Yn y llyfr hwn, ydi teitl y llyfr , ac fe gewch chi glywed beth sydd yn y llyfr fore Iau.

Galw heibio Llanelli wedyn i gael hanes yr Ysgol Gynradd Gymraeg gyntaf i gael ei sefydlu yng Nghymru drigain a phump o flynyddoedd yn ôl i 'leni. Pen-blwydd hapus Ysgol Gymraeg Dewi Sant Llanelli.

Fe ddaeth y daith i ben yn ein prifddinas, ac yn Swyddfa Menter Iaith Caerdydd, lle bu Siân Lewis yn sôn am yr amrywiol ffyrdd sydd gan y Fenter o hybu'r iaith, o ddosbarthiadau Splish Splash i famau a'u babis, i gyngherddau pop cyffrous a gwyliau teuluol o bob math.

Mae 'na gyfle i chithau' felly deithio yn sŵn yr iaith ar raglen Nia'r wythnos nesa', a chlywed y sgyrsiau, ac os oes 'na rywbeth diddorol yn digwydd yn eich ardal chi, gadewch i mi wybod drwy e-bostio hywel@bbc.co.uk

• Llyfrnodi gyda
• del.icio.us |
• Digg |
• Newsvine |
• NowPublic |
• Reddit
• - Beth yw hwn?

Dwi'n falch o gyhoeddi, nad bedd Hedd, oedd y naill fedd na'r llall, ond yn hytrach beddau dau gymeriad o ardal Llanbrynmair lle bum yn crwydro megis pererin yn ddiweddar.

Marian Rees aeth a fi i fynwent fechan y Llan, tua dwy filltir tu allan i Lanbrynmair, a phwy'n well i siarad am y ddau oedd wedi eu claddu nac awdur llyfr swmpus ar hanes Llanbrynmair. Mae o'n lyfr mor swmpus ei faint ( a'i gynnwys hefyd, wrth gwrs) petae o wedi disgyn ar fy nhroed i, mi fasa ymweliad a'r ysbyty agosa' wedi bod yn angenrheidiol.

Llyfr bach teneuach o lawer oedd yn nwylo crefftus Hedd Bleddyn, y saer cerrig-beddau a saerniwr limrigau poblogaidd y Talwrn.

Cymeriadau Maldwyn oedd y llyfr, ac un o'r cymeriadau oedd dyn efo'r enw Beiblaidd Demetrius, y daeth Paul ar ei draws. Ond yn wahanol i'r Demetrius Beiblaidd nid gof arian oedd Demetrius, Hedd Bleddyn, ond yn hytrach cerfiwr coed, ac mae ei hanes o yn ddiddorol iawn fel y cewch chli glywed ar raglen Nia yn fuan.

Erbyn bore dydd Gwener, roeddwn i wedi cyrraedd Gwersyll yr Urdd, Llangrannog, i ymuno ym mharti dathlu penblwydd yr Urdd yn 90 oed.

Ym 1922 fe luniodd Ifan ab Owen Edwards lythyr yn galw ar bobol ifanc Cymru i ymuno gyda mudiad newydd i achub diwilliant Cymru.

Mae Cymru mewn cymaint o berygl heddiw ag y bu erioed. Mae cymaint o ddieithriaid o'n cwmpas fel y mae hyd yn oed ein hiaith, mewn perygl o ddiflannu oddi ar fryniau ac o ddolydd ein hannwyl wlad.

Cri o'r galon. Ac fe'i hatebwyd gan 720 o bobol ifanc Cymru. Dyna oedd aelodaeth yr Urdd ar ddiwedd y flwyddyn.

Naw deg mlynedd yn ddiweddarach mae'r aelodaeth o gwmpas 50,000. Mae'n debyg mae'r ddau berson pwysica' yn y parti oedd Gwenda Owen a'i chaneuon bywiog a Carwyn Jones, y Prifweinidog, a'i gyllell finiog, i dorri'r deisen penblwydd.

Roedd mab y sylfaenydd, Prys Edwards a'i deulu yno hefyd. Penderfynnodd Prys ymddeol o fod yn un o ymddiriedolwyr y Mudiad, ond mae'n parhau yn Lywydd am Oes, ac felly yn rhan o'r cynlluniau i ddatblygu'r Urdd ymhellach, a chynyddu'r aelodaeth yn ystod y deng mlynedd nesa.

I gloi, 'dwi am ddychwelyd i Lanbrynmair, oherwydd cyn i mi adael, fe ges i limrig yn boeth o ffwrn yr awen gan Hedd, yn amddiffyn Llanbrynmair.

Gyfeillion wrth fynd mewn cerbyda
O'r gogledd i'r de ar eich siwrna
Yn wir ar fy ngair
Mae mwy'n Llanbrynmair
Na lle hwylus i ddefnyddio toiled

Cofiwch gysylltu, os oes na stori dda yn eich ardal chi , stori i Gymru gyfan ei mwynhau. Y cyfeiriad hywel@bbc.co.uk

• Llyfrnodi gyda
• del.icio.us |
• Digg |
• Newsvine |
• NowPublic |
• Reddit
• - Beth yw hwn?

Pentre bychan ydi Treuddyn rhwng yr Wyddgrug a Chaergwrle yn Sir y Fflint. Bychan o ran maint efallai, ond mae 'na le amlwg i'r Treuddyn yn ein hanes ni oherwydd yma y sefydlwyd adran gynta'r Urdd naw deg mlynedd yn union yn ôl.

Tad Ceinwen Parry oedd un o'r aelodau cyntaf, ac ar ôl cael sgwrs efo hi, 'roedd hi'n awyddus i mi weld baner yr aelwyd gyntaf honno.

Gyda llaw, fe fydd hanes sefydlu yr Aelwyd gyntaf honno, ar y rhaglen Cofio ar Radio Cymru, fore Sadwrn Ionawr 28ain. a deuddydd cyn hynny fe fydda i wedi bod draw i wersyll yr Urdd yn Llangrannog i ddathlu sefydlu'r Urdd yn 1922- 90 mlynedd yn ôl.

Yno fe fydda i yn sgwrsio efo'r aelodau a'r swyddogion presennol ar raglen Nia.

Ym mil naw pump tri yr es i i wersyll Llangrannog am y tro cyntaf, yn hogyn bach unarddeg oed mewn trwsus byr. 'Roedd y bechgyn yn cysgu mewn pebyll , a'r merched mewn cabanau, led cae oddiwrtha ni.

Dwi'n cofio'n glir fod 'na giang ohonan ni, un noson, wedi penderfynu cropian yn y tywyllwch o'n pebyll i fyny i'r cabanau, i ddweud 'Hylo', wrth y genod!

Hanner ffordd i fyny'r cae, dyma lais yn gweiddi "A lle i chi'n meddwl 'chi'n mynd."

Ifan Issac, un o'r prif swyddogion, mewn shorts khaki byr, a mwstash bach yn crynnu dan ei drwyn yng ngolau'r lamp, oedd wedi'n dal ni.

Fe lwyddais i, i redeg yn ôl i'r pebyll, ac erbyn i Ifan Issac gyrraedd, roeddwn i yn fy ngwely yn smalio cysgu mewn par o byjamas- a phar o wellingtons.

Desmond Healy

Roedd yr ymweliad â Threuddyn yn rhan o daith i'r Gogledd Ddwyrain ac i ardal Llanelwy, y Rhyl a Rhuddlan-pentref genedigol Phillip Jones Griffiths, un o ffotograffwyr pwysicaf yr ugeinfed ganrif. Fe ges i ei hanes o a hanes y pentref hefyd gan Desmond Healy, cyn brifathro Ysgol Glanclwyd .

Diolch i chi am ymtaeb mor gadaranhaol i'r sgyrsiau ar raglen Nia am feddau a mynwentydd diddorol Cymru. Wyddech chi fod na ddwy garreg fedd ym mynwent y Rhyl i un gŵr, efo tri enw. Pwy oedd o? Gwrand'wch ar rageln Nia yn ystod yr wythnos nesa ac fe gewch yr ateb, gan, Hywel Jones.

Ac os wyddoch chi am feddau a mynwentydd diddorol cysylltwch efo mi hywel@bbc.co.uk.

• Llyfrnodi gyda
• del.icio.us |
• Digg |
• Newsvine |
• NowPublic |
• Reddit
• - Beth yw hwn?