Pjesë të qytetit janë ende të shkatërruara plotësisht, por kur pyet qytetarët nëse këto pamje u kujtojnë luftën, sakaq të përgjigjen se varrezat janë ato që kujtojnë luftën, sepse në qytet thuajse çdo njeri ka të afërm viktimë.

Në pjesën e katërt të serialit për Bosnjën korrespondenti i BBC-së Nazim Rashidi sjell një pamje të Mostarit, në kohën kur zhvillohen dhe debate të rëndësishme politike për të ardhmen e vendit.

Natyra e bukur para se të mbërrish në Mostar do të duhej të ishte një paralajmërim për qytetin mbase më specifik të Bosnjë dhe Hercegovinës. Qyteti gjendet në jug të vendit dhe shumë afër Kroacisë. Por ajo që shikon brenda qytetit të shokon: godina plotësisht të shkatërruara, që të gjitha kanë mbetur të tilla që nga koha e konfliktit. Nga taraca e një godine të lartë, qyteti mbi Neretvë dukej plotësisht.

Pamja nuk është shumë e këndëshme. Pranë godinave që kanë fasada të reja, ka godina që janë plotësisht të shkatërruara. Që të gjitha nga lufta e para 13 vjetëve.

Kur shikon Mostarin dhe dëmin që i është bërë qytetit, e ke më të qartë se pse njerëzit edhe pas 13 vjetësh flasin për luftën, sikur të kishte ndodhur jo shumë kohë më parë.

Mostari, nëse mund të bëhet ndonjë ndarje, është i ndarë në dy pjesë, ajo buzë lumit Neretva, që shtrihet në të dy anët e lumit, dhe që quhet si "Mostari i vjetër" i cili është me arkitekturë dhe karakteristika orienatle, si dhe pjesa tjetër moderne e qytetit.

Qyteti ka disa xhami, por edhe kisha. Një katedrale e madhe dominon pamjen e një pjese të qytetit. Kurse në kodrën përbri qytetit është një kryq i madh.

Multikulturalizmi është gjithandej.

Mostari ka nëntë ura, njëra prej tyre, ura që është simbol i qytetit. Gjatë konfliktit të nëntë urat u shkatërruan që më pas të rindërtohen. Ato kanë rilidhur dy brigjet e qytetit, por a kanë mundur të rilidhin njerëzit?

Kur flet me banorët e Mostarit, ata thonë se qyteti nuk e ka shpirtin e tij si më parë:

"Më mungojnë miqtë e mi, të të gjitha kombësive. Rreth 15 mijë. Si mund të ndihem unë?- thotë një burrë në moshë të mesme.

"Nuk kam dëgjuar një shaka të mirë prej 18 vjetësh. Si mund të ndihem? Është normale që shpirti i qytetit ka ikur bashkë me 20 mijë njerëz që nuk janë më," - thotë një burrë tjetër.

"Qytetit i mungon shumë shpirti i mëparshëm", shprehet një grua.

"Sa i përket urës, unë e kujtoj një lloj siç është tani. Unë nuk shoh ndonjë ndryshim, por shpirti i qytetit është i ndryshëm. Ai është zhdukur sepse shumë qytetarë të Mostarit janë larguar, ose nuk janë më", thotë një banore më e re e Mostarit.

Por cilat janë prespektivat e këtij qyteti?

	Ura e Mostarit

Banorët na thonë se qyteti ende ka mure që nuk duken e që ndajnë komunitetet. Ndarjet kryesore janë mes komunitetit boshnjak dhe atij kroat.

Këtu gjatë konfliktit struktura të këtyre komuniteteve u përplasën, forcat kroate ishin ato që shkatërruan "urën e vjetër", qindra vjet e vjetër, që është simbol i qytetit.

Maja Pupovac, arkitekte, banore e Mostarit me origjinë kroate, thotë se një pjesë e madhe e qytetit që konsiderohej si më i shkatërruari gjatë luftës, ka kthyer pamjen e mëparshme, por njerëzit nuk mund të kthejnë të afërmit e humbur.

"U rindërtua ura e vjetër. Na u kthye simboli dhe ne, në një farë mënyre jemi pajtuar me atë pjesë të historisë tonë negative. Tani banorëve të Mostarit ajo që u kujton luftën, janë varrezat. Qyteti ka godina të shkatërruara, por ne pranë atyre godinave kalojmë ditë për ditë dhe nuk na bëjnë përshtypje. Ajo që na bën të ndihemi keq është humbja e njerëzve të afërm. Meremetimi i godinave nuk ka asnjë vlerë kur të afërmit e njerëzve nuk janë më, ose kur kujtohen mënyrat sesi ata kanë humbur jetën. Ka edhe nga ata që nuk kanë gjetur njerëzit e tyre. Imagjinoni për çfarë tragjedie bëhet fjalë. Qytetet shkatërrohen dhe rindërtohen, pavarsisht se çfarë vlere kanë, por asgjë nuk është më me vlerë se sa jetët e njerëzve", thotë arkitektja Pupovac.

Mostari pas konfliktit pati një vëmendje të madhe ndërkombëtare. Një nga personalitetet që ndihmoi ndërtimin e qytetit ishte Luciano Pavaroti. Ai ndihmoi në ndërtimin e një qendre muzikore, që sot mban emrin e tij.

Udhëheqësja e kësaj qendre Amela Sariq thotë se qyteti përpiqet që të shikojë përpara, drejt ditëve më të mira, dhe këtë mesazh ajo me punën e saj përpiqet t'ua japë edhe të rinjve:

"Ne kemi mundësi që të gjithë të rinjve t'u tregojmë rrugën më të mirë dhe mënyrën më të mirë të të jetuarit. Ne themi se çdo njeri është i ndryshëm, edhe njerëzit e një grupi etnik janë të ndryshëm mes njëri-tjetrit. Dallimet nuk duhet të jenë shkak që ne të urrejmë, rrahim, apo vrasim të tjerët, por dallimet duhet të jenë një mënyrë për të mësuar më shumë, për të ditur më shumë për të tjerët".

Këto fjalë të znj. Sariq vinë në kohën kur Mostari përjeton tensione sidomos mes të rinjve. Shkollat janë të ndara në bazë etnike. Vetëm një shkollë e mesme ka nxënës me përkatësi të ndryshme etnike. Mostari është një nga qytetet më multienik. Situata reflekton dhe tensionet politike në gjithë vendin, në kohën kur zhvillohen debatet për mënyrën se si do të qeveriset Bosnja dhe Hercegovina në të ardhmen.

Emri i Mostarit vjen nga simboli i qytetit ura e vjetër, në fakt nga personat që ruanin urën, "Mostari", që në përkthim të lirë do të thotë "urëruajtësit". Sot pranë kësaj ure dhe tetë urave të tjera mbi Neretvë, nuk ka rojtarë, por në një farë mënyre janë duke ruajtur Bosnjë dhe Hercegovinën, sepse janë simbol për rindërtiminin e lidhjeve mes komuniteteve. Nëse ato janë të forta dhe krijojnë mudësi të shëndoshë komunikimi, atëhere ky qytet, por dhe ky shtet ballkanik do të mund të lë prapa dhimbjet e luftës, duke ndërtuar paqe të brendshme që të mund të ecë përpara.