Ahtisaari: "S'kishte alternativë tjetër veç asaj që propozuam në mars 2007"

Ai thotë se shpreson që tashmë që statusi i Kosovës është qartësuar, të gjithë në rajon do të sillen me përgjegjësi.

Ish-presidenti finlandez, në intervistën e parë për BBC-në pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës, deklaroi se nuk ka më kthim në të kaluarën dhe se të gjithë në rajonin e Ballkanit duhet të sillen me përgjegjësi.

Arbër Vllahiu i BBC-së bisedoi me zotin Ahtisaari në Helsinki, dhe fillimisht e pyeti nëse kishte një pajtim të brendshëm mes treshes BE-Rusi-SHBA, që ai e udhëhiqte gjatë pranverës së vitit 1999 në bisedimet me zyrtarët në Beograd?

Z. Ahtisaari: Ishte një situatë e komplikuar në vitin 1999. U desh pjesa më e madhe e pranverës së atij viti që të arrinim një mirëkuptim mes ne të treve. Unë atëhere përfaqësoja Bashkimin Evropian. Kancelari gjerman, Schroeder, gjatë periudhës së kryesimit të Gjermanisë më kërkoi që të përfaqësoja BE-në.

Perpara se të më kërkohej kjo, unë përfaqësoja veten time. Ai më kërkoi që unë të bëhesha i dërguar i posacëm i Bashkimit Evropian së bashku me Rusinë dhe SHBA-në.

Natyrisht që kjo ishte e komplikuar, mirëpo në fund arritëm një marrëveshje e cila çoi drejt vendosjes së pranisë së OKB-së në Kosovë për afro 9 vjet.

Kam përshtypjen nga ajo cfarë po ndodh, se ka një lloj përpjekjeje per ta kundërshtuar marrëveshjen që u arrit më 1999.

Në Rusi atëherë ishte një tjetër regjim, ishin aktorë të ndryshëm dhe kjo i komplikonte gjërat, megjithë punën e mirë të Grupit të Kontaktit gjatë procesit.

BBC: Pse pranuat që të bëheshit ndërmjetësues evropian?

Z. Ahtisaari: Natyrisht se kjo përforconte, si të them, duart e mia, sepse do të kisha një mbështetje të Bashkimit Evropian. Ishte e natyrshme që kancelari Schroeder të më kërkonte, sepse ai menjëherë vendosi komunikimin me mua dhe më tha se shpresonte që unë të isha i dërguar i posaçëm i BE-së në këtë cështje.

Dhe kjo ndihmoi që gjërat të ecnin, edhe me negociatat.

BBC: Ju jeni përballur me ish-presidentin serb Milosheviq. Ishte e vështirë të arrihej marrëveshja me të?

Z. Ahtisaari: E kam thënë në shumë raste se u habita kur arritëm marrëveshjen ose kur e dërguam zgjidhjen në Beograd. Mendoja se do të nevojitej një tjetër rreth, nga shumë rrathë bisedimesh.

Natyrisht se ishim të kënaqur që arritëm marrëveshjen për tekstin tone, të cilin e paraqita në emër të treshes. Strobe Talbot nuk ishte i pranishëm dhe unë e bëra këtë vetë. Pastaj kjo ndihmoi marrjen e vendimit në Këshillin e Sigurimit dhe në përfshirjen e OKB-së.

BBC: Përse u desh ndërhyrja e bashkësisë ndërkombëtare? A nuk ishte diçka e papreçedent kjo gjë?

Z. Ahtisaari: Unë nuk e besoj se ndonjëherë do të jetë lehtë që të nderhyhet në një situatë siç ishte ajo me të cilën u përballëm në Kosovë.

Por, pikë së pari, ne po operonim në Evropë. Kjo nuk ishte një çështje diku larg në një kontinent tjetër. Ishte në pragun tonë. Situata u përkeqësua shumë dhe ishte një presion publik aq i madh sa që NATO-ja nuk kishte asnjë zgjidhje tjetër përveç se të ndërhynte.

Është me rëndësi të kuptohet kjo, sepse ndonjëherë kam përshytpjen sikur fati i Kosovës u vendos kur perëndimi u detyrua që të ndërhynte atje.

Mendoj se kjo ishte vendimtare, sepse pas kësaj filloi prania e OKB-së dhe Kosova po administrohej plotësisht jashtë Serbisë.

BBC: Ju e keni propozuar një pavarësi të mbikëqyrur për Kosovën. Por a ishit të vetëdijshëm ju dhe faktori ndërkombëtar kur filluan bisedimet me Serbinë se Kosova do të bëhej e pavarur?

Z. Ahtisaari: Mendoj se duhet të kujtojmë se çfarë ka ndodhur. Përpara se të filloja punën në vitin 2005 pasi, zyrtarisht, e filluam në Vjenë në fillim të vitit 2006, i ashtuquajturi Grupi i Kontaktit, që përfshinte SHBA-në, Britaninë, Francën, Gjermaninë, Italinë dhe Rusine, pati aprovuar të ashtuquajturat parime udhëzuese.

Shumëkush i harron këto gjëra. Këto ishin 10 parime, që ata i ofruan dhe që ishin edhe bazë e punës sime.

Ata p.sh., thanë se nuk do të kishte ndarje të Kosovës dhe se nuk do të kishte kthim të Kosovës në situatën para marsit të vitit 1999.

Kur për herë të parë vizitova Beogradin, në cilësinë e të dërguarit të posacëm të Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së në fund të nëntorit të vitit 2005, iu thashë autoriteteve të atjeshme se unë e interpretoja pikën që thoshte se për Kosovën nuk kishte kthim në situatën para marsit të vitit 1999, si diçka që nënkuptonte se Serbia e kishte humbur Kosovën.

Kryeministri serb nuk u pajtua me mua. Në Janar të vitit 2006 u zhvillua një takim i ministrave të jashtëm të Grupit të Kontaktit, ku u arrit marrëveshja që 5 anëtarët perëndimorë të Grupit të Kontaktit do të dërgonin privatisht disa porosi në Beograd.

Dhe porosia e parë, nga tetë pika sa ishin hartuar, ishte e qartë: se për shkak të asaj çfarë kishte ndodhur në vitet 90-të, kthimi i Kosovës nën Serbi nuk ishte zgjidhje praktike.

Kjo ishte porosia që u dërgua në Beograd, në Prishtinë dhe tek serbët e Kosovës gjatë çerekut të parë të vitit 2006. Pas kësaj udhëheqja serbe ishte shumë e vetëdijshme se cili do të ishte rezultati në fund të takimeve që po zhvilloheshin.

Rusët nuk u pajtuan dhe mendoj se mund të ishin pajtuar sikur të qëndronte formulimi i parë njëlloj si në parimet udhëzuese.

Por unë doja qartësim dhe ato u formuluan në atë mënyrë që të ishte e qartë për secilin se cili do të ishte rezultati përfundimtar.

Që nga kjo periudhë gjithcka duhet të ketë qenë e qartë për udhëheqjen serbe. Sikur unë të isha qytetar i Serbisë do të pyesja se përse nuk iu tha kombit se kjo do të ndodhte.

BBC: Pra ju e dinit që në fillim të vitit 2005 se Kosova do të bëhej shtet i pavarur?

Z. Ahtisaari: Pasi Beogradit iu përcollën privatisht këto mesazhe, mendoj se gjërat ishin te qarta për të gjithë. Prandaj nuk do të duhej të kishte habi dhe unë do të vazhdoja ta kryeja punën time si i dërguar i posaçëm.

BBC: Ju keni thënë se propozimi juaj është zgjidhja më praktike. Por ai nuk u pranua jo vetëm nga rusët, por as nga Beogradi dhe serbët e Kosovës, të cilët thanë se ai nuk ekziston për ta.

Z. Ahtisaari: Është një reflektim i dhimbshëm për gjendjen mendore të kombit, në kuptimin se duket sikur ka një refuzim të plotë në disa pjesë të Serbisë për atë që ka ndodhur në vitet '90. Mendoj se asnjë vend nuk mund t'i ikë historisë së tij.

Për bashkësinë ndërkombëtare mendoj se është me rëndësi që të bëjë atë që është e drejtë. Dhe unë nuk kam parë asnjë alternativë tjetër vec asaj që propozuam në mars të vitit 2007, kur e dorëzuam dokumentin në Këshillin e Sigurimit të OKB-së.

BBC: Por ai u kundërshtua edhe nga Rusia. Dhe ai nuk kaloi për shkak të vetos ruse.

Z. Ahtisaari: Askush nuk e përdori veton sepse plani nuk u votua asnjëherë.

Fillimisht unë duhet ta dorëzoja atë në fund të vitit 2006 por për shkak të zgjedhjeve në Serbi kjo u shty. Kur u mor vesh se një anëtar i përhershëm i Këshillit të Sigurimit mund të përdorte veton, atëherë kjo nënkuptonte se Këshilli i Sigurimit nuk mund të arrinte asnjë zgjidhje.

Dhe kjo për mua ishte shumë fatkeqe. Sepse të gjithë ne do të kishim dashur që Keshilli i Sigurimit të mbante unitetin e tij në dritën e asaj çfarë ndodhi në vitin 1999 dhe të punonte nëpërmjet Grupit të Kontaktit gjatë gjithë këtij procesi.

Por fakti që kjo nuk ndodhi, nuk do të thoshte se ne nuk duhej të bënim asgjë. Sepse për të gjithë ne, përfshirë edhe rusët, ishte e qartë se status quo-ja nuk mund të vazhdonte, se nuk mund të krijonim një tjetër konflikt të ngrirë në botë. Disa kanë argumentuar me mua gjatë procesit duke më thënë se pse po nxitoja.

Më tregonin Qipron, Lindjen e Mesme dhe më thoshin se pse të mos prisnim edhe me Kosovën. Ju pata thënë se nuk isha i angazhuar për të krijuar një tjetër konflikt të ngrirë por, përkundrazi, ata duhej të zgjidhnin edhe ato konflikte që i përmendnin dhe nuk duhej të kërkonin krijimin e konflikteve të tjera të ngrira.

Ky ishte më shumë një debat intelektual me bashkëbiseduesit e mi. Duhet mbajtur në mend se ishte shumë e qartë se status quo-ja nuk mund të vazhdonte.

Me fjalë të tjera, prania e OKB-së në Kosovë nuk do të vazhdonte përgjithmonë. Secili shpresonte se do të kishte një zgjidhje të negociuar.

Por nëse Serbia vendoste të thoshte se asgjë nuk ishte bërë gabim gjatë viteve '90, atëherë ishte plotësisht e pamundur që ne të gjenim një zgjidhje.

BBC: Zoti Ahtisaari, ka zëra që thonë se një Kosovë e pavarur mund të destabilizojë rajonin dhe madje edhe Evropën?

Z. Ahtisaari: Janë thënë shumë gjëra. Por do të argumentoja se në përgjithësi opinioni në Evropë është se nëse nuk e zgjidhim, ose nuk do ta zgjidhnim çështjen e statusit të Kosovës, atëherë ajo do të bëhej një faktor destabilizues.

Tani kur Kosova është e pavarur dhe kur është njohur nga më shumë shtete, ky është një proces i ngadalshëm.

Por, gjërat janë ashtu si janë, ajo pranohet si anëtare në institucionet financiare ndërkombëtare, dhe fillon të marrë fonde për të zhvilluar resurset natyrore, posaçërisht për të prodhuar energjinë me rerervat qe ka, si p.sh., linjitin.

Kjo kërkon shumë vite. Mbase kërkon më shumë se dhjetë vjet përpara se të ndërtohen kompani të minierave dhe të energjisë elektrike.

Ekspertët thonë se mund të marrë edhe 15 vjet. Pra, duhet të fillohet nga diçka. Kur ka një qartësim të statusit, investitorët nuk frikësohen më që të vijnë dhe të investojnë në një shtet. Dhe kjo është e nevojshme.

BBC: Por, Rusia thotë se një Kosovë e pavarur mund të jetë shembull për lëvizjet e tjera separatiste në Evropë.

Z. Ahtisaari: Unë nuk e kuptoj këtë logjikë. Sepse kjo nënkupton se ne asnjëherë nuk mund të zgjidhim asnjë problem.

Nëse argumentoni se kjo është e ngjashme me rajone të tjera problematike, atëherë nuk mund të bëjmë asnjë gjë. Kjo nënkupton se ne jemi në favor të një konflikti tjetër të ngrirë.

Para së gjithash, argumenti im është se ky është një rast i posaçëm. Askush tjetër nuk ka historinë e përfshirjes së OKB-së për një periudhë kaq të gjatë.

Asnjë që ekziston sot. Nëse dikush do që ta zgjidhë problemin në Këshillin e Sigurimit, gjithnjë një nga anëtarët e perhershëm mund të thotë se nuk pajtohet. Ashtu siç bëri Rusia tani. Kjo është e gjitha.

BBC: Plani është pranuar nga perëndimi. Por si ndjehet sot një njeri që i ka dhënë dorën krijimit të një shteti të ri?

Z. Ahtisaari: Jam shumë i kënaqur me atë se ku ndodhemi tani. Isha shumë i zhgënjyer se nuk mundëm ta bënim përmes Këshillit të Sigurimit, që ishte përparësi për të gjithë ata që tashmë e kanë pranuar Kosovën.

Nuk ka dilema për këtë, sepse të gjithë donin që problemi të zgjidhej përmes Këshillit të Sigurimit të OKB-së. Nëse kjo nuk ishte e mundshme, atëherë ne nuk duhej të mbeteshim pa zgjidhje.

Dhe për këtë unë jam i kënaqur që bashkësia ndërkombëtare ka lëvizur atje ku duhet.

BBC: A besoni se plani juaj do të zbatohet si duhet po të kemi parasysh se ai nuk arriti një konsensus të plotë ndërkombëtar dhe u kundërshtua përgjithësisht nga serbët?

Z. Ahtisaari: Është një mirëkuptim i gjerë ndërkombëtar se në këtë situatë kjo është zgjidhja më e mirë. Dhe atë që Kosova e ka ditur është se duhet ta zbatonte planin nëse do të donte njohjen e Deklaratës së Pavarësisë.

Gjatë këtyre më shumë se tetë vjetëve, ne nuk kemi parë ndonjë bashkëpunim as të serbëve të Kosovës dhe as të Beogradit për t'u integruar në strukturat politike administrative që janë ndërtuar në Kosovë gjatë këtyre viteve.

Natyrisht, nëse serbët nuk bashkëpunojnë, asesi është vështirë që të integrohet cilado pakicë. Por, atëherë ata duhet të marrin përgjegjësinë për hapin që kanë hedhur.

Me rëndësi është se qeveria e Kosovës është sjellë në një mënyrë shumë të respektuar dhe me durim. Mendoj se na duhet durim edhe më shumë në muajt që vijnë.

Plani është pranuar gjërësisht. Mendoj se nuk ka patur shumë argumente, madje edhe nga Rusia, kundër planit. Kundër statusit ka patur kundërshtime por jo kundër planit.

Nëse e heqim pjesën e statusit nga plani, atëherë kemi mbrojtjen e pakicave, decentralizimin, zgjidhjet për çështjet e pronësise dhe ato ekonomike.

Mendoj se askush nuk ka krijuar argumente kundër kësaj. Eshtë statusi – pavarësia, që ka ndarë disa shtete. Ashtu siç e kam thënë edhe më parë, para se ta dorëzoja raportin, është e dhimbshme që Beogradi ka penguar pjesëmarrjen e serbëve të Kosovës në strukturat administrative dhe politike në Kosovë.

BBC: Zoti Ahtisaari, në njërën anë kemi shpalljen e pavarësisë së Kosovës dhe njohjen e saj ndërkombëtare. Nga ana tjetër kemi kundërshtimin e fuqishëm serb ndaj saj. A kemi hyrë në një fazë kaotike në Kosovë, sic ka zëra që thonë?

Z. Ahtisaari: Mund të them se në mënyrë befasuese ka qenë shumë qetë. Dhe pjesën më të madhe të meritave e ka qeveria dhe populli i Kosovës.

Ajo që kemi parë në veri është shqetësuese, por unë nuk besoj se bashkësia ndërkombëtare do të lejojë krijimin e çfarëdo strukture, kudo qoftë në Kosovë, që shkon kundër frymës së planit.

Dhe këtu është përgjegjësia e bashkësisë ndërkombëtare që ta ndihmojë qeverinë, nëse kjo vërtetë ndodh. Unë shpresoj gjithashtu se kjo frymë nacionaliste do të përfundojë edhe në Serbi.

Më kujtohet kur fillova punën në fund të vitit 2005 dhe pashë sondazhet e opinionit në Beograd, pothuajse gjysma e popullatës u shpreh atëherë se mendonte se Serbia e kishte humbur Kosovën.

Duke e ditur se udhëheqja serbe e dinte rezultatin përfundimtar që në çerekun e parë të vitit 2006, ajo nuk ia tregoi të vërtetën kombit se cili do të ishte rezultati.

Nëse do të isha qytetar i Serbisë do të pyesja pse jemi keqinformuar gjatë gjithë kësaj periudhe. Le të fillojmë të mendojmë kthjellët dhe besoj se tani kur statusi është i qartësuar dhe nuk ka më kthim në të kaluarën, çdokush do të fillojë të sillet me përgjegjësi.

BBC: Dhe si mendoni se do të mund të fillojë procesi pajtimit?

Z. Ahtisaari: Në çdo shoqëri ka njerëz të mençur që kanë kapacitete që të ulen së bashku, pavarësisht nga ngjarjet në të kaluarën. Unë shpresoj se kështu do të ndodhë edhe në Ballkan.

Në disa raste, në disa shtete të botës, e di p.sh., në disa vende të Afrikës, janë nevojitur edhe dy vjet për të krijuar ekipet që do të fillonin punën për prosecin e pajtimit. Pra, ka patur situata të vështira në botë.

Nuk mendoj se kjo është situata më e rëndë që kam parë unë në historinë botërore. Ne kemi parë me shkatërrimin e Jugosllavisë se, pavarësisht nga problemet, një lloj marrëdhënieje normale tradicionale është rikthyer. Unë shpresoj se kjo do të ndodhë. Nga pikëpamja ime ky është kushti nëse dikush do që të anëtarësohet në Bashkimin Evropian.

BBC: Pra ju parashikoni trazira të mëtejme në Serbi, para se kombi ta kuptojë drejt se cfarë ka ndodhur?

Z. Ahtisaari: Mendoj se ajo që ka ndodhur tashmë shënon fundin e kësaj historie. Këtu e kam fjalën për sulmet mbi ambasadat ne Beograd që janë dënuar përgjithësisht nga të gjithë. Unë gjithashtu shpresoj se do të ketë një ndikim pozitiv nga Rusia që Serbia të fillojë të sillet me përgjegjësi. Mendoj se serbet kanë ende kapacitete për të qenë të përgjegjshëm dhe ka ardhur koha që ta dëshmojnë këtë.

BBC: Zoti Ahtisaari, ku i shihni problemet ose sfidat më të mëdha për Kosovën në të ardhmen?

Z Ahtisaari: Mendoj se ekonomia është çështja kryesore, sepse nëse e bëni ekonominë të funskionojë ashtu si duhet, njerëzit do të fillojnë të përmirësojnë jetën e tyre. Kjo do të ndikojë në uljen e papunësisë.

Unë shoh që tani shkalla e papunësisë është 40-60% dhe është shumë e kuptueshme se njerëzit kanë nevojë për punë. Por, gjithashtu, çdo vend ka nevojë për strukturat e veta.

Nëse do të pyesni kudo në botë se çfarë është më me rëndësi për secilin qytetar, përgjigjia më e shpeshtë është se ata duan të trajtohen si duhet nga policia dhe gjykatat.

Nëse këto të dyja funksionojnë si duhet në çdo shoqëri, kudo qoftë në botë, atëherë njerëzit do të bëjnë një jetë normale. Këto struktura që kanë të bëjnë me rendin dhe ligjin, janë shumë të rëndësishme. Pra ka shumë sfida.

Gjithashtu mundësitë e arsimimit duhet të përmirësohen, dhe mund t'i përmend të gjithë sektorët e shoqërisë që kanë nevojë për t'u përmirësuar.

Në të njëjtën kohë, mendoj se është jetike që njerëzit e mençur të të gjitha komuniteteve të fillojnë të ulen bashkë dhe të ndërtojnë të ardhmen e re.

Kjo është e vetmja shpresë për Ballkanin. Besoj se askush nga ne në Evropë, nuk do që të shohë rishfaqjen e problemeve të tilla ne Ballkan vit pas viti. Është koha që të shikojme kah e ardhmja dhe të pranojme se diëka e tmerrshme ka ndodhur në të kaluarën.