Chris Bowlby Korrespondent i BBC-së

Por personi që bëri shkeljen e parë në Perden e Hekurt që ndante Evropën e Luftës së Ftohtë ka marrë shumë pak vëmendje në Perëndim.

Ai është Miklos Nemeth, një ekonomist që u bë kryeministri i Hungarisë në nëntor 1988 dhe vazhdoi me grisjen e librit të rregullave për udhëheqësit e vendeve të bllokut komunist.

Sulmi i tij ndaj Perdes së Hekurt filloi, në mënyrë të çuditshme, kur ai po merrte në shqyrtim buxhetin për vitin 1989.

Ai vuri re një shumë të mistershme, shumë të madhe për shpenzimet në ministrinë e Brendshme.

Kur iu tha se kjo shumë ishte për të rinovuar telat me gjemba që ndanin kufirin mes Hungarisë dhe Austrisë, ai e fshiu atë menjëherë, siç kujton.

Njoftime shqetësuese

Kolegë të shqetësuar e paralajmëruan atë për pasoja të mundshme. Kujtimet lidhur me ndërhyrjen brutale sovjetike në vitin 1956, ishin ende shumë të freskta.

Por Nemeth dëshironte të vinte në provë, premtimet për një epokë të re të bëra nga udhëheqësit sovjetik, Mikhai Gorbaçov.

Ai e vizitoi Gorbaçovin në mars të vitit 1989 dhe e informoi atë lidhur me vendimin në parim të qeverisë së tij për të hequr kufirin.

"Nuk i kërkova leje", thotë zoti Nemeth.

Megjithatë, teksa telat me gjemba filluan të rrëzoheshin dhe kontrolli i kufijve filloi të reduktohej në mënyrë graduale, ai gati e priste një telefonatë të zemëruar nga Moska, por u gëzua nga fakti që kjo telefonatë nuk erdhi kurrë.

Nemeth ishte i bindur se e ashtuquajtura doktrina Brezhnjev, mbi të cilën ish udhëheqësi sovjetik paraardhës mbështeti të drejtën për të pushtuar vendet e tjera dhe të mbronte regjimin komunist ortodoks, tani kishte vdekur.

Por mundësia që Gorbaçov të rrëzohej si udhëheqës, nga ndjekësit e vijës së ashpër ishte një shqetësim konstant.

Ata mund të shfrytëzonin faktin që Bashkimi Sovjetik kishte ende mijëra trupa të dislokuara në Hungari.

Nemeth kujton se kishte dëgjuar "zhurma shqetësuese" nga burime informative në Moskë.

Vendimi i tij për të lehtësuar kontrollet kufitare dhe vullneti i tij për të marrë në konsideratë një regjim shumëpartiak, zemëroi shumë konservatorë në vende të tjera komuniste.

Jo më shokë

Gjatë një takimi të Paktit të Varshavës në korrik të vitit 1989, ai u kritikua nga udhëheqësi rumun Nikoale Çaushesku dhe udhëheqësi i Gjermanisë Lindore, Erich Honecker.

"Ata m'u referuan me "zotëri" dhe jo "shoku", thotë Nemeth me buzëqeshje krenare. "Zotëri" ishte një fyerje e rëndë në mesin e elitës komuniste.

Por Gorbaçov që ishte i pranishëm "nuk tha asgjë", kujton Nemeth, "por herë-herë ma bënte me sy, si një farë mbështetje e heshtur".

Nemeth shkaktoi edhe zemërimin e fundit të liderit gjermano-lindor Honecker kur vendosi të hapte tërësisht kufirin në shtator 1989.

Kjo gjë u lejoi mijëra gjermano-lindorëve që kishin shkuar në Hungari që të kalonin në perëndim pa qenë nevoja për viza daljeje në kufirin Hungari-Austri.

Përpara kësaj Nemeth bëri një marrëveshje sekrete me qeverinë e Gjermanisë Perëndimore, duke i dhënë kohë që të përgatitej për fluksin.

Në këmbim të kësaj kancelari gjerman, Helmut Kohl e ndihmoi Hungarinë që ta çonte borxhin e madh të saj tek bankat perëndimore.

Evropa e Re

Kjo hapje e përhershme e Perdes së Hekurt minoi jashtë mase autoritetin e regjimit në Evropën Lindore.

Honecker humbi pushtetin menjëherë pas kësaj dhe brenda disa javëve ra Muri i Berlinit.

"Asnjë prej nesh, përfshirë edhe Helmut Kohlin nuk e kishte parashikuar efektin domino", thotë Nemeth.

Kohl vizitoi pas kësaj kryeministrin hungarez pak përpara se të bënte një vizitë vendimtare në Gjermaninë Lindore, që i hapi rrugën bashkimit gjerman.

Nemeth vuri re se sa nervoz ishte ai dhe Kohl i tha me mirëbesim se nuk dinte se çfarë t'u thoshte gjermano-lindorëve.

Nemeth e këshilloi që të mos premtonte asgjë, por të theksonte durim dhe shumë punë.