Kadare thotë se vlerësimi është i madh pasi konkuronin shumë shkrimtarë të njohur

Në një interviste për BBC, Kadare tregon se mes 5 përkthyesve të veprës së tij në anglisht ka përzgjedhur përkthyesin, David Bellows për të fituar 15 mijë stërlina.

Aleksandër Furxhi bisedoi me të.

BBC. Disa herë shqiptarët, por dhe lexuesit më gjerë kanë pritur dhe shpresuar që ju të fitoni çmimin Nobel në letërsi. Booker Prize është çmimi më i nderuar dhe më i vlerësuar për letërsinë në Britaninë e madhe. A mund të na thoni nëse ju ka befasur ky çmim? A e prisnit atë?

Kadare. Pak e dyfishtë do të jetë përgjigja ime. Nga një anë nuk më ka befasuar, nga ana tjetër fitorja, po. Nuk më ka befasuar caktimi në grupin e shkrimtarëve midis të cilëve do të zgjidhej fitimtari, sepse unë siç thatë dhe ju duke qenë disa herë finalist në Nobel, jam mësuar me të qenit finalist dhe kur je 3 – 4 finalist është më e afërt fitorja. Në këtë rast, grupi nga do të zgjidhej fitimtari ka qenë shumë i gjerë, me shkrimtarë jashtëzakonisht të njohur, shumë të mirë të gjithë, 18 shkrimtarë nga gjithë bota dhe shansi për të fituar dukej shumë më i vogël se atij i Nobel.

BBC. Zoti Kadare në vlerësimin tuaj për çmimin keni nënvizuar faktin që jeni shkrimtar nga Ballkani, një pjesë e botës që më së shumti ka prodhuar lajme për luftëra apo mizori njerëzore. Zakonisht, ju kemi dëgjuar të identifikoheni si shqiptar dhe të nënvizoni tiparat më pozitive të popullit shqiptar. Sa ballkanas ndiheni tani?

Kadare. Unë mendoj që çdo shkrimtar shqiptar, sikurse çdo shkrimtar grek, rumun, sllav, kroat, serb do apo s’do në njëfarë mënyre është ballkanas. Ballkani modern ka një nam jo të mirë, përkundër namit të mirë që ka patur Ballkani antik për shkak të Greqisë së lashtë. Unë nuk jam mburrur ndonjëherë që jam shqiptar dhe as nuk më ka ardhur turp që jam shqiptar. E njëjta gjë, as nuk jam mburrur dhe as më vjen turp që jam ballkanas, ndonëse nami i Ballkanit nuk është për t'u lakmuar. Identiteti i tretë i shkrimtarit që jeton në kontinentin evropian është njëkohësisht shkrimtar evropian. Pra, një shkrimtar do apo s’do kur është i njohur i ka të trija këto identitete dhe sidomos kur botohet në gjithë hapësirën evropiane. Prandaj, ato janë të lidhura në mënyrë të natyrshme dhe aq më tepër me Bashkimin Evropian që është aspirata e gjithë popujve të Evropës, ky identitet bëhet vërtet i kapshëm. Ne jemi të gjithë njëkohësisht shqiptarë, ballkanas, evropian.

BBC. Zoti Kadare. Çmimi Men Book jepet çdo 2 vjet dhe deri më sot u ishte dhënë vetëm shkrimtarëve anglisht shkrues. Në garë, siç e thatë dhe ju ishin dhe shkrimtarë të tjerë të njohur botërisht, madje fitues të çmimit Nobel. Një vlerësim të lidhur me këtë çmim realisht dhe indirekt e merr edhe gjuha shqipe apo jo?

Kadare. Natyrisht. Kur jepet një çmim i përmasave të tilla, çmimin e merr shkrimtari, nuk është nder për letërsinë shqipe sepse letërsia shqipe e kohës së komunizmit është një letërsi që nuk çmohet, që koha e ka hedhur poshtë, shumicën e saj. Letërsia e mirë e asaj kohe, sepse ka një pjesë të mirë të saj, është minoritare, e paktë. Është kjo pakicë që nderohet, prandaj s’mund të thuhet që është nder për letërsinë shqipe sepse flasim për letërsinë e komunizmit. Kurse mund të themi me plot gojën që është një nderim për gjuhën shqipe, sepse gjuha shqipe është ajo që ka prodhuar këtë letërsi që merr këtë çmim ose të autorit që merr këtë çmim. Prandaj, më e saktë do të ishte dhe më e vërtetë që ishte një vlerësim për gjuhën shqipe, në mënyrë të tërthortë hyn në gjuhët që konkuron tashmë, në gjuhët më të mëdha që pjellin letërsi.

BBC. Ju e përcaktoni veten si një shkrimtar jo politik, por lexuesit e dinë mirë se letërsia juaj ka qenë e lidhur me politikën për vetë përmbajtjen e saj. Çfarë vendi zë realisht politika në jetën tuaj?

Kadare. Kur unë them që nuk jam një shkrimtar politik e them këtë me bindje, sepse duke e njohur mirë letërsinë e madhe botërore, e di që doza e politikës është një gjë e pashmangshme në letërsi, është pjesë e jetës dhe shkrimtari nuk duhet të ketë turp nga politika, por që të pasqyrosh në veprën tënde edhe rrethana politike ku jeton, kjo s’do të thotë aspak që ti je një shkrimtar politik. Termi më duket është i gabuar. Në kuptimin politik për shembull, tragjedia greke që është baza e madhe e letërsisë botërore, kur e mendojmë themi fjalën e parë tragjedi greke, kuptojmë diçka të përjetshme që nuk ndikohet nga asgjë. Ka patur shumë kahje politike. Një pjesë e subjekteve të tragjedisë greke janë të gërshetuara me politikën në mënyrë të drejtpërdrejtë. Në fund të fundit, fjala politikë vjen nga fjala polis, qytet, dhe mund ta zëvendësojmë këtë fjalë me fjalën qytetarë, pra është shpirti i qytetarit të letërsisë. Prandaj, unë mendoj që kam aq politikë. Në këtë rast përmenda teatrin grek jo se dua të krahasoj veprën time me të, por në kuptimin që sa ka një shkrimtar që është i përjetshëm, modeli i përjetshëm i letërsisë Dante Aligeri, pjesa më e bukur e veprës së tij që është “Ferri dhe Purgatori” janë të mbushura me politikë.

BBC. Vepra juaj letrare përshkohet nga një admirim konstant për figurën e shqiptarit me tipare burrërore , liridashës, njeri i besës, mikpritës etj. Një përshkrim ky që natyrisht në Ballkan perceptohet në kufijtë e idileve nacionaliste. Ç‘mendoni ju për këtë?

Kadare. Kjo është e vërtetë që të gjitha ato tipare që përbëjnë kolorit kombëtar i një populli, kur këto kthehen në një adhurim të verbër, bëhen delirante, bëhen edhe negative. Unë në veprat e mia nuk kam sublimuar ndonjëherë, gjëra që nuk janë për t'u sublimuar. Për shembull, nëse kam shkruar një libër si “Prilli i thyer” ku trajtohen probleme të gjakmarrjes, nuk e kam vështruar këtë një gjë si diçka të idealizuar, një gjë të bukur, ose një gjë të shëmtuar. Jam përpjekur të mbajë atë pikëshikim, objektiv të paanshëm që ka vetë dukuria. Ai e ka dhe atë që quhet fjalë burrërore. Por doket e një populli shpesh kanë dhe gjëra negative, të përziera me gjëra pozitive. Sado ne të na pëlqejë t'i mburrim doket shqiptare, nuk mund të harrojmë që ai harron gruan, është një mungesë e tij, e kohës është krejt e vërtetë. Sikurse epoka greke quhet e lavdishme për artin, e pranon dhe skllavërinë. Njeriu mund të vejë duart në kokë kur këta tragjikë grekë, këta shkrimtarë të mëdhenj nuk kanë asnjë zë kundër skllavërisë, sepse nuk shkonte në mendjen e njeriut në atë kohë, ishte diçka e pranueshme. Prandaj, në kodin zakonit shqiptar që disa e shikojnë me adhurim të tepruar është zakoni i pritës, të vrasësh njeri në pritë është një gjë e turpshme, është e kundërta e atij që quhet dyluftim që ka krijuar bota europiane. Këtu kalon kufiri midis atij që quhet identiteti i një populli dhe glorifikimi i panevojshëm i asaj që s’ka pse të himnizohet. S’kemi nevojë ne për atë gjë. Ne kemi nevojë për anët e mira, të një sinqeriteti, respektimi i fjalës, respektimi i mikpritjes, pranimi i tjetrit që tani quhet tolerancë dhe është një nga çuditë e botës shqiptare, toleranca fetare për shembull e cila është fqinje me tolerancën etnike. Njeriu që pranon fenë e tjetrit, pranon edhe kombin e tjetrit. Nuk është armiqësor me të.

BBC. Suksesi juaj letrar lidhet kryesisht me veprat e shkruara në kohën e regjimit komunist. Ngjarjet e asaj periudhe përbëjnë ushqimin e letërsisë tuaj, por edhe disa vepra që ju keni shkruar pas vitit ’90 i referohen kohës dhe njerëzve të komunizmit në Shqipëri. Mesa duket, kjo periudhë mbetet një frymëzim për ju zoti Kadare?

Kadare. Unë do ta zëvendësoja fjalën frymëzim me fjalën kujtim. Është një periudhë që lë gjurmë në jetën e çdo populli që jeton. Është gjithë ish perandoria komuniste që një kohë të gjatë do ta kujtojë gjithë atë periudhë. Për letërsinë, kjo s’ka asgjë të keqe. Ka një frazë të famshme të Homerit që thotë “zotat na i japin fatkeqësitë që ne të mundemi të ngremë këngë për to”, sepse e gjithë letërsia e madhe botërore është ngritur kryesisht mbi ngjarjet e rënda, të forta, të dhimbshme disa herë, kështu që është e kuptueshme që dhe periudha komuniste të hyjë në këto. Por, ndërkaq, gjithë historia e botës përgjithësisht është e ashpër. Kjo është nga më të shëmtuarat që ka ndodhur në jetën e një populli qoftë komunizmi, qoftë fashizmi, epidemitë e fundit të njerëzimit. Historia e njerëzimit është e ashpër dhe letërsia shpesh është bërë letërsi e madhe, pikërisht në periudhat e ashpra. Për shembull, Shekspiri ka jetuar në një kohë shumë të rëndë, Servantes shumë të rëndë, Dante Aligeri po ashtu. Një pjesë e letërsisë, qoftë shkrimtarët si Kafka në një periudhë shumë të herët, të pashpresë. Nuk dëmtohet letërsia nga kjo gjë. Si në atë minierën që është e pasur me qymyr, qymyri është tepër i zi, sigurisht, ajo nxjerrë diamantet e saj. Gjithë puna është se në veprën time si shkrimtar në mënyrë të natyrshme ka dalë që pak a shumë unë kam bërë të njëjtën vepër si në regjimin që vdiq dhe në regjimin që është e kundërta e saj. Unë nuk u bëra në veprën time më kurajoz në ato që shkrova pas rënies së komunizit, sesa në ato që kam shkruar aq sa mundesha të shkruaja në atë kohë. Unë jam vërtet krenar që veprën më të kurajshme e kam shkruar në kohën më të vështirë, kur ishte e rrezikshme. Prandaj kjo më ka krijuar një komoditet shpirtëror, sepse vetë kur kam qenë në komunizëm, kam menduar si do të shkruaja vallë po të isha në një vend të lirë, a do të shkruaja më mirë? Dhe del që letërsia është paradoksale. Regjimi mund të jetë i keq dhe ti mund të bësh letërsi të lirë. Sikurse e kam thënë shpesh këtë, regjimi mund të jetë i lirë dhe ti je i robëruar, sepse shpirti jot është i robëruar.

BBC. Si pjesë e çmimit më e bukur është dhe një shumë prej 15 mijë stërlinash, për një përkthyes të veprës tuaj. A mund të na hiqni për dëgjuesit e BBC – së, kërshërinë dhe të na tregoni përse është fjala dhe nëse juve keni vendosur apo menduar se me cilin përkthyes do të bashkëpunoni?

Kadare. Unë mund ta nxjerr këtë sekret në Shqipëri. Unë kam 5 përkthyes në Shqipëri. Janë shumë si të thuash. Meqenëse është e drejta e autorit të zgjedhë njërin prej tyre, nuk e kam patur të lehtë. Unë u jam mirënjohës të 5 përkthyesve, sepse ata të gjithë kanë bërë të njohur veprën time në gjuhën angleze, por e kam patur vërtetë të vështirë dhe meqënëse autori ka të drejtë t’ia japi njerit, ja kam dhënë anglezit, David Bellows, përkthyes i shkëlqyer. Ai është vetë shkrimtar, eseist i famshëm, ka shkruar libra origjinalë.