http://www.bbcalbanian.com

Botuar: E premte, 02 dhjetor 2005 - 22:29 CET

Auditorium: Kriza energjitike në Shqipëri

Debati u mbajt në sallën Black Box të Akademisë së Arteve ku morën pjesë studentë te fakulteteve të ekonomikut, të sociologjisë, të gazetarisë dhe nga lëvizja Mjaft.

Në panelin e drejtuar nga Aleksandër Furxhi ishin ministri i Ekonomisë dhe Energjisë, Genc Ruli, deputeti i PS-së Andis Harasani, ish-Drejtor i Përgjithshëm i Korporatës Elektro-Energjitike Shqiptare, Eliona Bimbashi-Kulluri, sociologe, lektore në Fakultetin e Shkencave Sociale, Antonela Hako, administratore biznesi, bashkëadministratore e kompleksit të sallamit Hako, dhe Gjergj Simaku, ekspert për çështjet e energjisë, pedagog në Universitetin e Tiranës.

Këtu mund të dëgjoni debatin në audio

Enkeleida Todri: Pse nuk kemi drita?

S'kemi drita sepse kemi burime jo të mjaftueshme të prodhimit të energjisë. Hidrocentrali i fundit u ndërtua në 85-ën. Që këtej e mbrapa nuk është ngritur asnjë tjetër.

S'kemi drita sepse kemi një rrjet përgjithësisht të transmetimit dhe shpërndarjes i cili, sa do që është munduar të mirëmbahet këto 5, 6 vjetët e fundit e të riparohet, është prapë me shumë probleme të mëdha në vetvete.

Kemi gjithashtu një konsum në rritje, jemi një shoqëri që po zhvillohet.

Dhe e fundit kemi një konsum të keq. Mendoj që jemi kombi që e shpërdoron energjinë më shumë se kushdo tjetër. Dhe mos themi shpërdorim vetëm atë që është forma më evidente e mënyrën si e shohim shpërdorimin, energjinë që e marrim që e shpërdorojmë dhe që nuk e paguajmë, që e vjedhim dhe sigurisht që nuk paguhet, por dhe energjinë që e përdorim për ngrohje e për gjithshka sepse vetë tregu jonë, zhvillimi në përgjithësi dhe asaj që quhet infrastruktura familjare s'ka bërë gjë të përdoren burime te tjera.

Aleksandër Furrxhi: Zoti Harasani këto kushte kanë ekzistuar edhe para disa muajsh kur ju ishit drejtor i Korporatës Elektro-energjetike? Përse nuk kemi drita?

Megjithatë pa dashur të bëjmë spekulime politike diçka që tha zoti Ruli qëndron. Ne kemi të bëjmë me një sistem energjitik komplet të pabalancuar. Përsa kohë 98% e burimeve tona energjitike janë hidro, pra varen nga rreshjet, kuptohet që do të jemi në situata të tilla.

Ne kemi me të vertetë të bëjmë me emergjencë kombëtare. Unë e quajta situatë kombëtare të jashtëzakonshme para disa ditësh sepse nga viti 1945 nuk ka ndodhur kurrë që për 4 muaj rrjesht të mos kemi asnjë lloj rreshje.

Problem kryesor, për mendimin tim, është mungesa e linjave të mjaftueshme të transmetimit.

Dhe mendoj që është ajo që tha zoti Ruli po që s'isha shumë dakort kur zoti Ruli tha që ne jemi një popull që shpërdorojmë energjinë, por ne e shpërdorojmë energjinë sepse nuk ka patur një politikë të drejtë çmimesh. Për sa kohë energjia elektrike është malli më i lirë në treg atehere, kuptohet, çdo njeri do të përdorë energjinë elektrike për ngrohje.

Jemi populli i vetëm në Europë që ngrohemi me energji elektrike. Jemi populli i vetëm që e shpërdorojmë energjinë elektrike në këto sasi që e shpërdorojmë.

Aleksandër Furxhi: Dhe ju përmendet që është një çështje politikash po kështu këtë e përmendi edhe zoti Ruli. Të pyesim zotin Gjergj Simaku ekspert për çështjet e energjisë. Ju mendoni se kjo është çeshtje politikash apo ka edhe arsye të tjera teknike?

Unë po e ndaj në dy periudha mospasjen e dritave duke ardhur në ditët e sotme.

Periudha e parë është kur plasën transformatorët dhe kërkohej një rrjet i aftë për t'u drejtuar tek konsumatorët shtëpijakë të cilët u bënë konsumatorët më të mëdhenj të energjisë elektrike mbas rënies të industrive që më parë thithnin sasira të konsiderueshme të energjisë elektrike.

Pra si të thuash me lëvizjet e popullsisë ndryshoi dhe drejtimi i rrjetave elektrike drejt konsumatorit. Pikërisht në këtë moment nuk u bë mirë ky proces. Nuk u planifikua. Ne e kemi si të huaj fjalën planifikim mbas komunizmit, por normalisht në të gjithë botën e kapitalit ka planifikim të burimeve energjitike dhe të politikave energjitike.

Së dyti do të marr periudhën e dytë kur konsumi u rrit në mënyrë galopante si rezultat i mungesës së politikave energjitike. Dhe ai luks i energjisë elektrike u kthye në nxehtësi.

Do të them vetëm një moment për auditorin ku 85% të burimeve energjetike ose të burimeve energjetike për energjinë elektrike vinë nga termocentralet, pra vijnë nga djegjet e naftës, së gazit të qymyreve, do të thotë që në global kjo sasi nxehtësie kthehet në energji elektrike.

Në Shqipëri ndodh një proces i kundërt, i kthimit të energjisë elektrike të energjisë në energji termike.

Në këtë kuptim politikat energjitike duhet të kishin zënë vend të parat. Përpara vetë furnizimit me energji elektrike të popullatës, kalimin e krizës, menaxhimin e krizës kur ne kemi patur çdo vit kriza.

Aleksandër Furxhi: Me siguri ndërprerjet e energjisë elektrike pa dyshim që prekin familjen, shoqërinë, biznesin. P.sh. në biznesin Hako a keni drita Antonela?

Antonela Hako: Fabrika Hako operon në atë që quhet zona industriale e Tiranës dhe për hir të së vërtetës ajo zonë është e privilegjuar nga shteti që të ketë energji elektrike dhe ndërprerjet nuk mund të themi që janë aq të mëdha sa që të themi se na dëmtojnë në prodhimin e produkteve tona.

Përveç kësaj dhe është vendosur një etiketë mbi produkt ku kam detyrimin moral përballë klientëve, detyrimin ligjor përballë shtetit të shkruaj ky produkt ruhet në këto temperatura nga -2 në +4 gradë celsius dhe, sado që temperaturat të ulen, a mundem unë ta bind klientin: 'Merreni zotëri se ai është i qëndrueshëm'. Pra bisnesi këtu preket në mënyrë indirekte.

Aleksandër Furxhi: Zonja Bimbashi pa dyshim që mungesa energjisë ka ndryshuar jetën tonë të përditshme, në familje, në shoqëri. Ju jeni edhe eksperte në punët sociale dhe në këshillimin psikologjik. Si ndikon kjo tek njeriu, në jetën e tij të përditshme?

Pra ndikon direkt në jetën e çdo njeriu, por dhe në aktivitetin e përditshëm të bizneseve, universiteteve, shkollave etj.

Sigurisht që ka edhe elementë të tjerë të rutinës së përditshme. Të mospaturit dritë mund të konsiderohet si nje faktor mjaft stresant sepse çrregullon gjithë ritmin e ditës.

Aleksandër Furxhi: Salla ku jemi ka energji elektrike për ndriçim dhe për ngrohje. Ju në sallë si ngroheni në fakultet konvikt apo familje?

Student: Unë nuk ngrohem as me energji as me gaz. Unë ngrohem me dru faktikisht. Zona ime është e privilegjuar ne krahasim me pjesën tjetër të Tiranës por unë ngrohem me dru.

Student: Ne ngrohemi me gaz ndërsa në fakultet me energji elektrike. Kur shkojmë në shtëpi me gaz sepse nuk ka energji elektrike.

Praktikisht rrimë pa u ngrohur. Ky është realiteti. Edhe pa ngrënë njëkohësisht sepse shumica e studentëve gatuajnë në dhomë.

Parid Treska: Si mund të zgjidhet kriza energjitike e cila është një problem madhor për vendin tonë pa patur pasoja të dëmshme ekologjike dhe si mund të sigurohet një pjesë e konsiderueshme e energjisë në këtë mënyrë?

Gjergj Simaku: 98% e energjisë prodhohet nga hidrocentralet që do të thotë që ne jemi ekologjikisht të pastër nga pikëpamja e ndotjes së mjedisit nga djegiet.

Mendimi është se zgjidhja e problemit duhet të vijë në rradhë të parë nga një menaxhim e brendshëm i KESH-it.

KESH-i duhet të disiplinojë pagesat e energjisë elektrike, të mos ketë afrofe në këtë vend, të mos ketë fshatarë që paguajnë afrofe por i bëjnë shtëpitë e tyre si Las Vegas me 40-50 poça rreth e përqark, të mos ketë më vjedhje të energjisë elektrike nga konsumatori, të mos ketë më përdorim të energjisë elektrike për ngrohje që do të thote , sikurse dhe qeveria e ka nisur këtë proces, futje e një skenari aktiv masash shumë të rëndësishme për uljen e kërkesës së energjisë elektrike.

Më tutje pastaj është mbulimi i kërkesës me energji elektrike, e cila në kushtet e reja, nëse do të zbatoheshin ato që thonë politikat energjitike, ne do të vinim drejt përdorimit real të energjisë elektrike, drejt rritjes së vazhdueshme të çmimit të energjisë elektrike për të kapur çmimet konkuruese në rajon.

Sepse ne importojmë energjinë elektrike me një kosto mjaft të lartë por nëse nuk e paguajmë, nuk do të kemi para më tutje për ta marrë atë përsëri.

Aleksandër Furxhi: Zoti ministër në këtë moment nuk mund të jetë përparësi e dorës së parë çështja e ekologjisë më shumë se sa vetë sigurimi i energjisë. Megjithatë ju vetë mund të jeni menduar për hapa strategjike, se sa do të jetë e përfshirë çështja e ekologjisë në planet strategjike të qeverisë.

Genc Ruli: Ne kemi emergjencë përpara dhe emergjenca do një mënyrë të përballimit të saj.

Por një herë e përgjithmonë ajo lloj verbërie që ka qënë në lidhje politikat në sektorin e energjetikës e cila ka bërë, që në mënyrë sarkastike të themi që shyqyr që ndodhin krizat që politika t'i kushtojë vëmendje sektorit të energjisë dhe ka reaguar gjithmonë vetëm në momente krize.

Dhe sa është zbutur pak kriza, sa ka filluar shiu i parë vemendja e politikës është shkëputur prej andej. Uroj që në këtë rast mund të mos ndodhë prapë e njejta gjë. Njëherë e përgjithmonë, ndoshta mund të jem unë garant zoti Andis në raport me këtë. Se zoti Andis e kishte se do harrohej tha.

Pra bindja e parë që kam formuar para se të fillonte të politizohej problemi për tu hedhur si pingpong kush e ka fajin për këtë muaj, për këtë ditë, unë kam kuptuar atë që konfirmoi Gjergji si specialist i mirëfilltë i sektorit dhe e njeh prej kohës zhvillimin, që ne kemi jetuar mej ca fiksione.

Kemi jetuar së pari me fiksionin që jemi vend i elektrifikuar. Ne kemi qënë vend i ndriçuar por jo i elektrifikuar, me kuptimin që përballonim me burimet energjitike që kishim kërkesat e mëdha që do të kishte rritja ekonomike e ardhmshe e tj.

Madje edhe gjatë periudhës së komunizmit ka qënë një lloj fetishi që mbulonte herë pas here problemet e energjisë që ne kishim.

Dhe në atë kohë kishim mungesë dritash që nuk vinin nga mungesa e burimeve. Vinim nga sistemi i dobët i shpërndarjes që ka qënë.

Dhe kur kishte periudha të thata atëhere nuk u ndjente mungesa e energjisë elektrike se, duke qënë ekonomi e centralizuar jepej urdhër kombinati metalurgjik kalon rimont, Ballshi kalon në rimont.

U hiqnin tre katër konsumatorë të mëdhenj dhe ngelej energji e mjaftueshme sa për të ndriçuar fshatrat edhe qytetet. Dhe ky quhej elektrifikim.

Kur është tjetër koncepti modern i elektrifikimit. Dhe ne jemi ende larg, nuk jemi një vend i elektrifikuar. Pra vimë si do të zgjidhet kjo. S'ke bërë politikë nëqoftëse mendon si do të japësh zgjidhje duke neglizhuar problemin ekologjik. Nuk ja lejojmë vetes që të bëjmë politika të zgjidhjes si të imediates apo të së nesërmes duke shmanguar këtë.

Genc Ruli: Pa dyshim. Pra prioritetet mund të jenë që ne duhet të vazhdojmë të përdorim burimet e pastra të energjisë, burimet hidrike.

Nuk zgjidhet për momentin. Një hidrocentral i fuqishëm që do të mundet të lehtësojë atë deficit që ne kemi për energjinë elektrike, do 5-6 vjet në rastin më të mirë që të ngrihet, dhe në 5-6 vjet s'mund të mbajmë kandilin.

Dhe për më tepër po të ngrejmë vetëm hidrocentrale ne ruajmë po prapë këtë strukturë të pabalancuar kur kemi vetëm prodhime hidrike.

Ne duhet të mendojmë që duhet të ngrejme burime alternative. Na duhen termocentralet. Problemi është çfarë lloj termocentrali, sa ekonomik duhet të jetë ai, çfarë lënde të parë duhet të përdorë.

Dhe këtu kemi disavantazhe që kanë ardhur prapë nga mungesa e politikave.

Aleksandër Furxhi: Zoti Harasani ka qënë periudhë shirash dhe qetë me fat kur drejtuat KESH-in në Shqipëri?

Andis Harasani: Ka qënë një periudhë e mirë hidrike e cila është menaxhuar në mënyrë shumë të mirë. Ka qënë një periudhë në të cilën janë bërë më shumë investime se në 12 vite bashkë në sistemin elektro-energjitik shqiptar.

Ka qënë një periudhë në të cilën është ndërtuar një strategji, në të cilën unë jam i sigurtë që edhe qeveria ku bën pjesë zoti Ruli atë strategji do të ndjekë, pavarësisht se gjatë fushatës u bënë deklarata që duhet të ecë s'duhet të ecë, duhet referendum, s'duhet referendum.

Ka qënë një periudhë e cila po shkohej gradualisht drejt zhdukjes së kufizimeve.

Do t'i kthehesha një pike më të hershme. Nuk jam dakord me zotin Simaku kur thotë se ne duhet kufizojmë kërkesën sepse nuk ka qeveri, nuk ka politikan që t'i kufizojë kërkesën për energji popullsisë.

Ajo çfarë duhet të bëjmë ne është që ta edukojmë këtë kërkesë, duhet të shikojmë që nëpërmjet çmimeve të energjisë, të cilat në orare të ndryshme të ketë çmime të ndryshme, të menaxhohet më mirë energjia.

Nëse do t'i thoja zonjës Hako që çmimi i energjisë natën do të ishte sa gjysma e çmimit të energjisë elektrike gjatë ditës jam i sigurtë që zonja Hako do ta kalonte të gjithë prodhimin natën.

Të nxjerrësh punëtorët dhe të organizosh turnet e treta për hatër të energjisë mua nuk më duket e drejtë. Ja e bëre një javë. Nuk mund ta bësh më shumë sepse bie rendimenti, bie mundësia për të nxjerrë cilësi standarte.

Andis Harasani: Unë nuk e di sa përqind të kostos zë fatura e energjisë elektrike tek ju. Unë di shumë biznese që nuk paguajnë energjinë elektrike.

Unë di shumë biznese që bien dakord me faturistët dhe me arkëtarët e KESH-it që të faturojnë më pak dhe ai konsum që këto biznese bëjnë, i bie më qafë popullsisë.

Ajo që unë them është se ka zgjidhje. Nëqoftëse ju nuk pranoni që të nxirrni punëtorët në turn të tretë ajo është zgjidhja juaj personale. Por unë di se shumë kompani të cilat kanë peshën kryesore të prodhimit të tyre me energji elektrike, do të kishin shumë më mirë të nxirrnin punëtorët natën.

Antonela Hako: Nuk e di sa përqind e bizneseve kanë vjedhur apo kanë rënë në kompromis me faturuesit por unë do të quaja këtë një kthim mbrapa, në një epokë që nuk i përket asaj që ne duhet të bëjmë.

Por unë jam shumë e bindur që ai që i ka thënë vetes të bëjë biznes duhet ta shohë energjinë si të gjitha detyrimet që ka kundrejt furnitorëve të tjerë të lëndëve te para, përkarshi klientëve dhe përkarshi shtetit.

Gjergj Simaku: Dua të debatoj me zotin Harasani për uljen e kërkesës per energji elektrike. Konkretisht është që strategjia është ndërtuar kështu ulja e kërkesës për energji me masa të jashtëzakonshme. Askush të mos ta prekë energjinë për tu ngrohur.

Politika elektrike të mirëfillta, të tilla që do të cojnë drejt kursimit të energjisë elektrike për këtë çeshtje. Pra ose jemi me strategjinë ose nuk jemi me strategjinë.

Student: Unë mendoj se kjo mund të ketë reduktim të përkohshëm i ngrohjes pa energji elektrike. Sepse një ditë prej ditësh ekonomia do të rritet, dhe kërkesat do të rriten dhe njeriu besoj se do t'i zgjedhë vetë mënyrat se si do të ngrohet.

Student: Zoti Simaku thatë që duhet të ulet kërkesa por për ta bërë këtë duhen të sigurojmë faktorët alternativë, siç është gazi, siç janë drutë e zjarrit, çmimet e të cilëve gjatë kësaj periudhe tre mujore të krizës energjetike, janë rritur - gazi me 20%.

Për drutë Drejtoria e Përgjithshme e Pyjeve është kundër përdorimit të druve si lëndë ngrohëse.

Student: Problemi më i madh që kanë familjet është mungesa e ngrohjes, studentët po qërrohen duke studiuar me qirinj.

Pedagoge: Kam përshtypjen që audienca nuk është specialiste për të debatuar me panelin. Kam dhjetë vjet që shoh të njejtët aktorë që flasin për energjinë lektrike. Në fund të fundit në panel ka njerëz për të cilët qytetarët e Shqipërisë kanë votuar.

A do të kemi dhe kur do të kemi një afat, një plan konkret veprimi dhe një transparencë përballë atyre qytetarëve që kanë votuar?

Andis Harasani: Gjatë tre viteve që kam qënë drejtor i KESH-it kam dëgjuar akuzat nga më qesharaket, nga derdhja e ujit për blerje të energjisë më shtrenjtë, me tridhjetë EURO, në kohë që sot blihet me 45 EURO. Nga shumë politikanë që sot fatkeqësisht janë dhe në parlament që u kërkonin qytetarëve të zonave të tyre, kryesisht të zonave të veriut, që të mos paguanin energjinë.

Në lidhje me zgjidhjen e problemit. Problemi është në rrugën e zgjidhjes. Nuk mund të themi që jemi në një vend ku kemi qënë para 10 vjetësh.

Partia Socialiste ka patur një plan të saktë me ndërtimin e termocentralit të Vlorës, pa referendume. Perfundimi i linjës 400 kilo volts që do të risë sasitë tona të transmetimit Elbasan, Tiranë dhe Podgoricë, në Malin e Zi do të na lidhë me të gjithë Europën për të marrë energji. Me mbarimin e këtyre dy veprave situata elektro-energjitike në Shqipëri stabilizohet.

Aleksandër Furxhi: Përfundimisht do të vazhdohet në rrugën që kanë shtruar për 8 vjet paraardhësist tuaj?

Genc Ruli: Nëqoftëse nuk do të kishim marrë masa për të kaluar këtë situatë sot, sot do të kishte vetëm dy orë drita në ditë.

Them me garancinë më të madhe si e kam gjetur situatën dhe si po e zhvilloj. Nuk e kam njohur energjinë më parë. Po filloj të kuptoj problemet, po filloj të arsyetoj.

Megjithëse ka një bazë të mirë të një strategjie të formuluar nga specialistët më të mirë shqiptarë dhe të huaj, e cila është strategjia që do të ndiqet, situata mund të kërkojë të revizionosh prioritetet. Ka ardhur këmbana dhe nuk ka më tjetër këmbanë prapa dhe që duhet vepruar me një qartësi të plotë strategjike çfarë do të bëjmë me problemin energjitik përndryshe kriza nuk është vetëm krizë e këtij dimri.

Bëhet krizë e një dhjetë vjeçari po nuk filluam ta zgjedhim një herë e mirë. Kanë filluar disa hapa, duhet përshpejtuar ritmi i tyre.

Investimet dhe vëmendja të përqëndrohet në menaxhimin e KESH-it, në fondet që dhanë donatorët për ato investime që përmendi zoti Harasani dhe që kanë filluar të bëhen me një rritëm shumë të lartëm kjo erdhi erdhi mbasi ndodhi kriza e 2000-shit.

Dhe kur donatorët thanë që t'ju ndihmojmë ju duhet të bëni tuajën. Po qe se nuk vini në menaxhim KESH-in, po qe se KESH-it nuk i vidhet energjia elektrike, energjia elektrike që vidhet në një vit në Shqipëri është sa të ndërtosh një hidrocentral çdo vit. 100 e ca milion EURO vidhen, është energji që nuk faturohet dhe kemi hyrë në një sistem vicioz kur KESH-i duket sikur vjedh qytatarët, qytetarët bëjnë sikur vjedhin KESH-in.

Këtu duhet një konsesus për të gjithë që nga aspekti i teknokratëve, ata njerëz që me të vertetë duhet tu ndihet zeri se nuk iu është ndier zëri.

Alarmin e tyre e kanë dhënë që në 92-ish. Politika nuk e ka futur këtë alarm të teknokratëve në axhendë.

Por edhe popullata duhet ta kuptojme që ne e konsumojmë keq energjinë elektrike. Dy vende vetëm e përdorin në masë të madhe relativisht të madheenergjinë për tu ngrohur por jo aq sa Shqipëria, që janë superfuqi në prodhimin e energjisë elektrike dhe energjisë së lirë, janë Franca, me anë të energjisë nukleare dhe Norvegjia me hidrocentrale.