Kompania e telekomunikacionit e Shteteve tė Bashkuara, Worldcom, njė kohė
kompania mė e madhe dhe me rritjen mė tė shpejtė, ka pranuar se ka patur
mashtrime financiare nė rreth 4 miliardė dollarė nė vitet e fundit.
Ajo mund tė pėrballet tani me falimentim dhe do tė fillojė me mbylljen e 17
mijė vendeve tė punės.
Ky lajm ka tronditur menjėherė bursat e aksioneve nė tė gjithė botėn. Ēfarė
ndodhi me kėtė kompani dhe ēfarė do tė thotė rėnia e saj pėr botėn e biznesit nė
pėrgjithėsi.
Ilir Nishku intervistoi analistin e BBC-sė pėr ēėshtjet e biznesit Mark
Gregory:
BBC: Ēfarė ndodhi nė tė vėrtetė me kompaninė Worldcom?
Zopti Gregory: Kompania
nė kontabilitetin e saj i ka pėrfshirė shpenzimet e operimit, pra shpenzimet pėr
veprimtarinė e kompanisė, nė shpenzimet kapitale. Pra, nė thelb ata nuk
pėrfshinė shumicėn e kostos qė duhet tė pėrballonte kompania. Duke i futur ato
nė shpenzimet kapitale mund tė mos i pėrfshish ato nė kontabilitet pėr njė numėr
vitesh. Pra e thėnė thjesht, njė informacion shumė i rėndėsishėm nuk u pėrfshi
nė kontabilitet, duke akumuluar njė shumė prej 3,8 miliardė dollarėsh qė ishte
mbivlerėsuar, pra ata gėnjyen lidhur me atė se sa para po fitonin. Ata
pretendonin se kishin fitime, nė kohėn kur ndoshta po pėsonin humbje tė mėdha.
Dhe niveli i shumės sė mospėrfshirė nė kontabilitet ėshtė nė tė vėrtetė i
paprecedent. Nė fakt, komiteti i aksioneve dhe shkėmbimit, qė rregullon tregun e
aksioneve, tha se nuk kishte parė njė gjė tė tillė tė ndodhte mė parė.
BBC: A ka tė bėjė kjo krizė me mėnyrėn e ecurisė sė
kompanisė apo ėshtė thjesht njė gėnjeshtėr nė tė dhėnat e
kontabilitetit?
Zoti Gregory: Kėto akuza nuk janė provuar
ende dhe ne duhet tė jemi pak tė kujdesshėm. Por Worldcom-i ishte njė prej atyre
tė ashtuquajtura kompani-mrekulli qė doli nė
vitet 1990, pothuajse nga hiēi, gjatė bumit tė teknologjisė sė lartė, dhe u bė
njė forcė globale. Nė pikun e saj ajo pati njė vlerė nė tregun e aksioneve prej
160 miliadė dollarėsh dhe ishte njė prej kompanive mė tė mėdha nė Amerikė. Kjo
kompani e kishte bazėn nė shtetin jashtėmode tė Misisipit, ishte njė kompani e
vogėl e telefonisė lokale e ngritur nė rrymėn globale nga njė njeri, Bernie
Ebbers, njė biznesmen i cili nė njė numėr blerjesh spektakulare krijoi kėtė
kompani shumė premtuese e madhėshtore. Nė Xhekson tė Missisipit ai ėshtė njė
lloj heroi lokal. Nė pikun e Worldcom-it ai i bėri shumė prej qytetarėve tė saj
milionerė, milionerė nė letėr, sigurisht qė tani ata janė pėrsėri tė varfėr meqė
ēmimi i aksioneve tė Worldcom-it ka rėnė.
BBC: Por cili ėshtė nė tė vėrtetė biznesi
i kėsaj kompanie?
Zoti Gregory:
Edhe tani Worldcom ėshtė kompania e dytė mė e madhe qė ofron shėrbime tė
telefonisė tė distancave tė largėta nė Amerikė dhe ka interesa tė mėdha nė
transmetimin e tė dhėnave. Ajo e ngriti rrjetin e saj dhe u bė e madhe nė ditėt
kur mendohej se telekomunikacioni do tė ishte industria me rritjen mė tė shpejtė
nė botė pėr njė kohė tė gjatė. Dhe operatorėt e mėdhenj si Britishtelecom nė
Britani, Deutschetelecom nė Gjermani, ATT nė SHBA u sfiduan nga njė gjeneratė e
re kompanish tė reja, njėra prej tė cilave ishte Wolrdcom-i, por, sigurisht qė
tregu nuk ishte po aq i madh dhe nuk po rritej me shpejtėsinė qė menduan tė
gjithė. Pra, nė tė gjithė botėn u shtrinė qindra mijė kilomentra kabllo me fibėr
optike, u ngrit njė infrastrukturė e re e stėrmadhe, tė cilat nuk e kanė paguar
asnjėherė veten. Ēmimi i bisedave telefonike dhe transmetimit tė tė dhėnave ra
shumė dhe kapacitetet ishin tė stėrmėdha. Pra, shumė prej kėtyre kompanive tė
reja panė qė modeli qė kishin bazuar biznesin e tyre thjesht nuk punonte. Bota
do tė ndryshohet nga interneti, por kjo ende nuk ka ndodhur.
BBC: Cila ishte arsyeja qė reagimi i
administratės amerikane dhe presidentit Bush ishte kaq i shpejtė dhe i fuqishėm?
Zoti
Gregory: Kjo ndodhi pjesėrisht sepse duket se skandali nė Worldcom
duket se ėshtė mė i madhi. Shuma e parave tė humbura, 3,8 miliardė dollarė,
ėshtė njė shumė e madhe. Pėr mė shumė kjo ėshtė mė e fundit nė serinė e
skandaleve lidhur me kontabilitetet e korporatave. E para, siē mund ta mbani
mend, ishte gjigandi i energjisė Enron qė u rrėzua vitin e kaluar me miliarda
dollarė borxhe. Ka pasur edhe disa kompani tė tjera..., emra qė njerėzit ndoshta
nuk i kishin dėgjuar ndonjėherė, deri sa shpėrthyen skandalet, dhe u tha se
themelet e kapitalizmit po ēahen.
Por pasoja e kėtyre skandaleve me korporatat do tė thotė
qė investitorėt tė mos besojnė mė shifra e kontabiliteteve qė japin kompanitė
dhe kjo ka minuar tregjet financiare tė botės, qė kanė pasoja tė mėdha
potenciale pėr tė gjithė ne, jo thjesht pėr investitorėt milionerė. Kjo sepse
nėse investitorėt nuk kanė mė besim dhe nuk fusin paratė e tyre nė kompanitė,
ato nuk do tė kenė para pėr tė shpenzuar, tė gjithė ata njerėz pasuria e tė
cilėve varet pjesėrisht nga vlera e lartė e aksioneve, nuk do tė kenė para nė
xhepat e tyre, pensionet e pensionistėve do tė jenė mė tė ulta sepse nė shumė
vende ato varen nga fondet e pensioneve qė investohen nė aksione. Pra, kjo mund
tė nxisė pasoja tė mėdha qė mund tė ndikojnė edhe tej tregjeve financiare. Kjo
ėshtė frika dhe kjo po ndodh.
BBC: Pati disa sugjerime nė media se
skandali i Enron-it dhe tani tronditja e Worldcom-it po vėnė nė pikpyetje
themelet e kapitalizmit nė SHBA?
Zoti
Gregory: Kjo ėshtė e vėrtetė deri nė njė farė mase. Sigurisht, kemi
dėgjuar shumė vitet e fundit retorikėn e kapitalizmit tė tregut tė lirė. Mėnyra
e jetesės tė bazuar nė tregjet, qė mishėrohet nė tė vėrtetė nga Amerika, duket
se ėshtė modeli mė i suksesshėm, dhe ekonomia amerikane ka kaluar nėpėr njė
periudhė rritjeje tė madhe. Megjithatė ka disa vite qė kjo ėshtė vėnė nė
pikpyetje, dhe tani ėshtė ngritur frika nėse gjithė kjo rrije a sukses ndoshta
ishte njė farė iluzioni. Nuk ėshtė kaq e thjeshtė, dhe nuk duhet ekzagjeruar
shkalla e problemeve. Pa dyshim qė ka pasur njė rritje tė madhe, por tani ka njė
debat nėse do tė duhen mė shumė rregulla pėr tregjet e aksioneve, rregulla pėr
kontabilitetet, pėr tė siguruar qė kėto probleme tė mos ndodhin pėrsėri. Sepse
ēėshtja e besimit ėshtė jetėsore pėr kapitalizmin, nė kuptimin se kapitalizmi
ėshtė njė konkurencė shumė e egėr ku investitorėt marrin vendime tė vėshtira
bazuar nė informacionet e publikuara nė tė dhėnat e kontabilitetit. Kėto vendime
janė si bixhozi dhe ju do tė luani bixhoz nėse i besoni informacionit. Nėse
informacioni ėshtė i gabuar ju nuk ndėrmerrni rrezik dhe rreziku ėshtė nė zemėr
tė mėnyrės se si vepron kapitalizmi.