دشواری‌های ترجمه

بهترین ابزار مترجمان برای ترجمه دقیق کلمه‌ها از یک زبان به زبان دیگر بررسی معنی دقیق آن کلمه‌ها در متنی مورد نظر است.

باید توجه داشـت که برای اهـل هر زبانی در ترجمـه یک زبان دیگر دشواری‌هایی پیش می‌آید و این دشواری‌ها را تأمل در مفهوم‌ها و طرز بیان آن‌ها در دو زبان آسان می‌کند. برای مثال یک کلمه فارسی را در نظر بگیریم و از خود بپرسیم که این کلمه را مترجم انگلیسی به چه کلمه‌ای ترجمه می‌کند؟ به خودمان می‌گوییم: "بستگی به این دارد که این کلمه فارسی در متن به چه معنایی از معنی‌های مختلف آن به کار رفته است؟" مثلاً فعل مرکب "دست زدن" را در نظر می‌گیریم که یک معنی حقیقی دارد (دست زدن به چیزی یا کسی) و یک معنای مجازی (دست زدن به کاری). چند جمله فارسی را که در آن‌ها "دست زدن" به کار رفته است، در پیش مترجم انگلیسی می‌گذاریم تا ببینیم او چگونه آن‌ها را به زبان خود بر می‌گرداند. البته مترجم اگر جمله را هم در متن یک پاراگراف در پیش داشته باشد، آن را با اطمینان بیشتری ترجمه می‌کند.

  • او به تحقیق دربارۀ داستان شهرزاد دست زد.
  • He started a research on (did a research on...; embarked on a research on...; made a research on...) the story of Scheherezade.
  • علیه عراق به عملیات نظامی دست زد.
  • He took military action against Iraq.
  • He launched a military...
  • He carried out a military...
  • او به اصلاحات وسیعی دست زد.
  • He introduced vast reforms.
  • He made vast reforms.
  • He began vast reform.
  • He initiated vast reforms.
  • He carried out vast reforms.

در مورد این مثال می‌بینیم که "دست زدن"، با توجه به مفهومی که نویسنده جمله فارسی در ذهن می‌داشته است، می‌تواند در انگلیسی به فعل‌های معینی ترجمه شود که چندان ارتباطی با "دست زدن" ندارد. مترجم انگلیسی که زبان فارسی را خوب بداند، برای ترجمه خود را گرفتار کلمه، که در این مورد "دست زدن" باشد، نمی‌کند. همین که مفهوم جمله را گرفت، به تناسب مفهوم، یکی از فعل‌های to introduce, to make, to begin, to initiate, to carry out به ذهنش می‌آید و به خودش نمی‌گوید که: "زبان فارسی کلمه‌ها و ترکیب‌هایی دارد که در زبان انگلیسی عیناً نظیر آن‌ها پیدا نمی‌شود و من مجبورم که در این مورد، با توجه به اجزای "دست زدن" کلمه‌ای بسازم!" و آنوقت بیاید، مثلاً، "to busy one's hand with " به کار ببرد و جمله را این طور ترجمه کند: "He busied his hand with vast reforms". موردهایی هم هست که "دست زدن" در ترجمه حذف می‌شود و اصل فعل به کار می‌رود. مثلاً در این جمله‌ها:

  • اولین کسی بود که به ترجمۀ حافظ دست زد.
  • He was the first to translate Hafiz.
  • ابو جهاد به تحکیم موقعیت نظامی فتح دست زد.
  • Abu Jihad consolidated Fatah's military position.
  • آن‌ها به ترور نافرجام ناصرالدین شاه دست زدند.
  • They attempted to assassinate Nasser ad-Din Shah.
  • به این دلیل آن‌ها به چنین جنایت پلیدی دست زدند.
  • That was the reason why they committed such a hideous crime.

در هیچیک از نمونه‌هایی که آورده شد، نمی‌بینیم که مترجم انگلیسی "دست زدن" را به چیزی شبیه فارسی آن ترجمه کرده باشد، و چنانکه دیدیم، در بعضی موردها آن را زائد یافته است و به آوردن فعل اصلی اکتفا کرده است. صحبت از این است که در ترجمه "مفهـوم به مفهـوم" هیچ مترجم زبان‌دانی در نمی‌ماند و نیاز به جعل کلمه‌های تازه پیدا نمی‌کند.

در مورد کاربرد کلمه‌های عربی‌ای که وارد زبان فارسی شده است و به دلیل کاربرد گفتاری، فارسی شده است، و خودداری از کاربرد کلمه‌های عربی‌ای که در زبان گفتاری فارسی جا پیدا نکرده است و برای مفهوم‌های آن‌ها کلمه‌های فارسی یا حتـی کلمه‌های عربی فارسی شده داریم، باید به این نکته توجه داشته باشیم که زبان عربی، با وجود کلمه‌های بسیاری که از این زبان به وام گرفته شده است، همچنان در برابر زبان فارسی یک زبان بیگانه است و یکسان بودن خط عربی و فارسی نباید گذرنامه ورود هر کلمه عربی به کشور زبان فارسی تصور شود. در این باره به گفتاری زیر عنوان "زبان عربی در فارسی" توجه می‌کنیم.